Wat het Westen niet lukte, kregen zij voor elkaar

Iran gaat zijn uranium ruilen voor brandstof voor een onderzoeksreactor.

Door deze baanbrekende stap worden sancties tegen Iran een stuk moeilijker.

Als drie diplomatieke coupplegers staken de presidenten van Iran en Brazilië en de premier van Turkije gisteren lachend hun vuisten in de lucht, na het tekenen van een baanbrekend akkoord in Teheran.

Wat machtige westerse landen jarenlang niet lukte, kregen de vertegenwoordigers van de opkomende economieën Brazilië en Turkije binnen enkele maanden voor elkaar. Na een reeks bezoeken en directe gesprekken wisten ze de Iraanse leiders te overtuigen van het sluiten van verregaande nucleaire compromissen.

Er zal een ruil van nucleair materiaal plaatsvinden die door veel westerse leiders onmogelijk werd geacht. Amerikaanse, Russische en Franse politici lieten weten het Braziliaans-Turkse initiatief voor nieuwe gesprekken met Iran te steunen, maar de kans van slagen nihil te achten.

Het gisteren gesloten akkoord zal de dynamiek van de jarenlange discussie over de aard van Irans nucleaire programma volledig veranderen. Nieuwe sancties tegen Iran worden diplomatiek een stuk lastiger en een blok van invloedrijke, maar niet-westerse landen eist een plek op in de onderhandelingen, naast de wereldmachten. Als met name de Verenigde Staten de overeenkomst afwijzen, dan kan dat land door velen verantwoordelijk worden gehouden voor de gevolgen daarvan.

Spil in de nieuwe afspraken is een plan uit oktober van Iraanse onderhandelaars en vertegenwoordigers van de VS, Rusland en Frankrijk. Hierin zou 70 procent van Irans voorraad van laagverrijkt uranium naar het buitenland worden gestuurd, zodat het daar voorlopig geen wapen van zou kunnen maken.

In ruil zou Iran speciale, hoger verrijkte nucleaire brandstof ontvangen om een 42 jaar oude onderzoeksreactor draaiende te houden. De ruil zou vertrouwen moeten wekken aan beide kanten en het begin moeten zijn van nieuwe onderhandelingen over de aard van Irans nucleaire programma.

De gesprekken over de ruil liepen echter stuk omdat de landen direct 1.200 kilo uranium uit de Iraanse voorraad wilden ontvangen, terwijl Iran pas veel later 120 kilo van de speciale brandstof zou ontvangen. Iraanse leiders eisten garanties dat dit echt zou gebeuren, kregen die niet en de onderhandelingen waren voorbij.

Het mislukken van het voorstel deed de VS beslissen een beleid van toenadering met Iran op te geven en nieuwe sancties te eisen. Maar de twee delegaties die de afgelopen 48 uur direct met president Mahmoud Ahmadinejad en Opperste Leider ayatollah Ali Khamenei spraken, wisten de Iraniërs te overreden om verschillende eisen op te geven. Zo wil Iran niet langer dat de ruil op Iraans grondgebied plaatsvindt, of in fases.

Als de wereldmachten akkoord gaan, zal Iran binnen een maand 1.200 kilo naar Turkije brengen waar het als Iraans eigendom, onder toezicht van het Internationaal Atoom Energieagentschap zal worden opgeslagen voor maximaal een jaar. Tegen die tijd moeten Frankrijk of Rusland Iran de speciale brandstof hebben geleverd. Zo niet, dan krijgt Iran zijn voorraad terug.

„Wees niet bang”, zei de Turkse minister van Buitenlandse Zaken Ahmet Davutoglu terwijl hij zich tijdens de afsluitende persconferentie gisteren tot het Iraanse volk richtte. „Uw Turkse broeders zullen uw uranium teruggeven als de overeenkomst misloopt.”

In ruil voor alle concessies van Iran spraken Brazilië en Turkije – tijdelijke leden van de VN-Veiligheidsraad – zich uit tegen verdere sancties tegen Iran. Tevens onderstreepten ze Irans recht op het verrijken van uranium, terwijl er sancties tegen het land bestaan die eisen dat Iran juist hiermee stopt.

Het initiatief ligt nu in Washington. De VS, als leider van een groep landen (waaronder Nederland) die Iran meer willen isoleren, staan voor een lastige beslissing. Het kan proberen gaten in de overeenkomst te schieten, maar weet tegelijkertijd dat met Brazilië en Turkije in de V-raad er nooit unanieme steun voor nieuwe sancties zal komen. Daarnaast zal het door Iran en andere landen worden neergezet als spelbreker.

Israël, aartsvijand van Iran, zal druk op de VS zetten om de hardere lijn tegen Iran voort te zetten en het akkoord niet te steunen. Een Israëlische woordvoerder zei dat Iran probeert onder sancties uit te komen. Iran heeft Brazilië en Turkije „gemanipuleerd”.

Iran, dat het Westen juist probeert te isoleren, heeft laten zien nog steeds op internationale steun te kunnen rekenen. Naast de Braziliaanse president Lula en de Turkse premier Erdogan waren er nog zes presidenten voor een conferentie van opkomende landen. „Deze overeenkomst is een pad voor verdere gesprekken”, zei de Braziliaanse minister van Buitenlandse Zaken Celso Amorim. „Het pad van sancties is nu gesloten.”