Nachtbraker heeft kenmerken van een suikerpatiënt in spe

Al na één korte nacht worden mensen hongerig en traag. Hun suikerspiegel is in de war. Misschien draagt slaaptekort bij aan de diabetesepidemie.

Of je nu uit bent geweest of uren met een ontroostbare baby hebt staan hannesen: één nachtje weinig slapen en je wordt traag, prikkelbaar en opvallend hongerig. Dat komt niet alleen door vermoeide hersenen, blijkt nu. Ook de suikerhuishouding raakt in de war. Zo sterk zelfs, dat mensen voortekenen gaan vertonen van suikerziekte. Dat schrijven onderzoekers van het Leids Universitair Medisch Centrum in het juninummer van Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism.

Het was al bekend dat dagen of weken achter elkaar weinig slapen slecht is voor iemands energiehuishouding. Nu blijkt slechts één korte nacht al funest. Proefpersonen werden 20 tot 25 procent minder gevoelig voor insuline, een hormoon dat de hoeveelheid suiker in het bloed reguleert. Hans Romijn, een van de onderzoekers. „Kennelijk is slaap belangrijker voor onze suikerhuishouding dan we dachten.”

Het lichaam compenseert voor de insulineongevoeligheid door extra insuline aan te maken. Zo blijven de bloedsuikers stabiel. Op zich niets aan de hand dus. Ware het niet dat insulineongevoeligheid een voorloper is van suikerziekte type 2, de vorm die veel voorkomt op oudere leeftijd en bij mensen met overgewicht. Esther Donga, ook een van de onderzoekers: „De effecten van één slechte nacht verdwijnen waarschijnlijk na een paar goede nachten. Bij hoeveel slaaptekort de overgang zit tussen tijdelijke en blijvende schade, weten we nog niet.” Uit bevolkingsonderzoek is wel bekend dat mensen die chronisch minder dan 5 à 6 uur per nacht slapen, een verhoogde kans hebben op daadwerkelijke suikerziekte.

De Leidse onderzoekers lieten negen gezonde proefpersonen en zeven mensen met diabetes type 1, de variant die veel voorkomt bij jongeren, de nacht doorbrengen in een slaaplaboratorium. De proefpersonen moesten 8,5 uur in bed liggen of zitten. Daarvan mochten ze 4 uur slapen. De volgende ochtend kregen ze insuline toegediend via een infuus en glucose die gelabeld was, zodat de onderzoekers konden zien waar de suiker bleef.

Normaal zorgt insuline ervoor dat onder andere spieren glucose kunnen opnemen uit het bloed. Bij slapeloze proefpersonen, met of zonder diabetes, namen spieren 20 procent minder suiker op. Bij de gezonde proefpersonen werd ook de lever minder gevoelig voor insuline. Normaal maakt de lever glucose aan. Zit er veel suiker in het bloed, dan vertelt insuline de lever dat hij geen suiker hoeft te maken. Bij slapeloze proefpersonen bleef de lever ondanks de insuline tóch suiker aanmaken, 22 procent meer dan normaal.

Waarom hebben we, met al die suikers in ons lichaam, dan toch zo’n honger als we slecht geslapen hebben? Donga: „Dat komt door de ontregeling van twee andere hormonen: ghreline en leptine. Ghreline geeft eetlust, leptine remt honger juist.” Na een korte nacht stijgt het ghreline-gehalte in het bloed, na twee korte nachten daalt daarbij het leptine-gehalte. Daardoor krijgen we meer trek, vooral in energierijk voedsel.

Volgens Donga leveren deze veranderingen een gevaarlijke mix van risicofactoren op. „Slaaptekort kan via leptine en ghreline leiden tot meer eten en dus meer kans op overgewicht. Dat geeft weer meer risico op suikerziekte type 2. Tegelijkertijd veroorzaakt slaaptekort insulineongevoeligheid, wat óók weer de kans op suikerziekte vergroot.”

Beide onderzoekers benadrukken dat we in de Westerse wereld de afgelopen halve eeuw zo’n één à twee uur per nacht minder zijn gaan slapen. En, zoals gezegd: bevolkingsstudies tonen aan dat mensen die (naar eigen zeggen) weinig slapen, later vaker suikerziekte krijgen. Maar dat wil nog niet zeggen dat slaapgebrek ook een oorzaak is van de ziekte. Romijn: „Wat we willen weten: kan voldoende slapen helpen om diabetes type 2 te voorkomen?”

Voor wie eenmaal suikerziekte heeft, is slaaptekort nog steeds schadelijk. Gezonde mensen kunnen na een korte nacht extra insuline aanmaken, mensen met suikerziekte niet. Die moeten zelf corrigeren door insuline te spuiten. Donga: „Na een korte nacht is het hommeles, hoor je patiënten vaak zeggen. Dan schieten hun bloedsuikers alle kanten op.” Wellicht dat regelmatige, voldoende lange nachten diabeten helpen bloedsuikers stabiel te houden en zo de kans op lange termijn complicaties te beperken, zegt Romijn. „Slaap is een miskende factor in de behandeling van diabetes.”