Jong klimt in boom, bonobo-mama schudt 'nee'

Beheersen bonobo’s het ‘nee’ zeggen met het hoofd? Het lijkt er wel op. Onze naaste verwanten schudden hun hoofd om ongewenst gedrag te voorkomen of te stoppen.

Zoals bonobo-moeder Ulindi, die met afkeurende gezichtsuitdrukking het hoofd schudt als haar jong Luiza met een stuk prei speelt. Ze herhaalt het enige malen met nadruk, voordat ze het eten dan maar buiten bereik legt.

Duitse onderzoeksters van de Vrije Universiteit van Berlijn en het Max Planck Instituut voor evolutionaire antropologie in Leipzig legden het vast. Ze bestudeerden de omgang tussen moeder en kind bij bonobo’s in gevangenschap, en stuitten al filmend dertien maal op het hoofdschudden als opvoedkundig en sturend signaal. De onderzoeksters beschrijven het in het wetenschappelijk tijdschrift Primates.

Bij het hoofdschudden zoeken bonobo’s ook opvallend vaak oogcontact. Ze kijken de misdrager strak in de ogen om dan pas met hun kop te schudden. Bijvoorbeeld: je hebt al een paar keer je jong teruggehaald dat onbeheerd in een boom wilde klimmen. Nog eens. En dan: recht voor je zetten – beladen pauze – hoofdschudden.

Volwassen dieren laten onderling ook wel zo hun afkeuring zien, zoals bij een poging voedsel in te pikken. De Duitse onderzoeksters stellen zich schijnbaar bescheiden op: zekerheid is er niet, maar dat hoofschudden ‘nee’ betekent, is wel de beste verklaring.

De Nederlandse primatologen Frans de Waal en wijlen Adriaan Kortland merkten eerder al incidenteel op dat chimpansees ook ‘nee’ schudden, maar maakten er geen uitgebreide wetenschappelijke beschrijving van. En hun collega Jan van Hooff beschreef juist positiever hoofdschudden bij chimpansees en gorilla’s, als ontspannen speluitnodiging.

Die vrolijke versie vertonen ook de bonobo’s vaak, maar nu lieten ze ook hun ‘nee’ vastleggen. Intussen zijn bonobo’s ernstig bedreigd. In het Afrikaanse Congo-bekken waar ze leven, moeten ze toezien op houtkap en stroperij. Misschien hoofdschuddend.