Verre planeet blijkt de helft van een dubbel-bruine-dwerg

In de afgelopen vijftien jaar zijn al honderden planeten bij andere sterren ontdekt. Zij worden ‘planeet’ genoemd als hun massa niet groter is dan vijftien maal die van Jupiter. Met de Hubble Space Telescope is nu een gasbol gefotografeerd die wat zijn massa betreft aan dit planeet-criterium voldoet, maar toch niet op dezelfde manier als de planeet Jupiter kan zijn ontstaan. In feite is het de helft van een dubbelster, of liever van een dubbel-bruine-dwerg. (Astrophysical Journal Letters, 1 mei).

De gasbol is nog geen miljoen jaar oud en dat is ook veel te kort voor de vorming van een Jupiterachtige planeet. De ‘planeet’ werd ontdekt in een stervormingsgebied in het sterrenbeeld Taurus (Stier). Hij draait niet om een echte ster, maar om een gasbol die te licht is om in zijn inwendige via kernfusiereacties energie op te wekken: een bruine dwerg. De hierbij ontdekte begeleider is vijf tot tien maal zo zwaar als Jupiter, dus een object dat astronomen wel planeet plegen te noemen. Het is de tweede Jupiterachtige begeleider die bij een onvolgroeide ster is gefotografeerd.

De planeten in ons zonnestelsel zijn ontstaan in een zogeheten protoplanetaire schijf van oermaterie rond de oerzon. Bij de reuzenplaneet Jupiter duurde het ontstaansproces 5 tot 10 miljoen jaar. Eerst ontstond door samenklontering van vaste stoffen een gesteente-achtige kern, die vervolgens gas aantrok en zich zo in een vloeibare mantel en gasvormige atmosfeer hulde. De nu ontdekte ‘planeet’ is echter in minder dan een miljoen jaar ontstaan omdat de onvolgroeide ster waar hij omheen draait nog geen miljoen jaar oud is.

Nu zou een planeet als Jupiter volgens sommige theorieën ook kunnen ontstaan doordat een grote hoeveelheid gas in de protoplanetaire schijf in één keer samentrok tot planeet. In het geval van de nu ontdekte exoplaneet bevatte deze schijf daarvoor echter onvoldoende gas. Dit betekent volgens Kamen Todorov en collega’s dat deze gasbol tegelijk met de bruine dwerg is ontstaan: tijdens het samentrekken van delen van een fragmenterende interstellaire wolk. Het duo is in feite een onvolgroeide dubbelster. En zo zijn er waarschijnlijk (veel) meer exoplaneten die ten onrechte planeet worden genoemd. George Beekman