Jagers zonder kiekeboe

Clive Finlayson The Humans Who Went Extinct: Why Neanderthals Died Out and We Survived. Oxford University Press 273 blz. ca € 20 (ook te lezen op Google Books)

Een fris boek met voldoende grote greep om lekker door te lezen en genoeg gekke ideeën om je aan het denken te zetten. Dat is het nieuwe boek van de ecoloog en Neanderthaler-kenner Clive Finlayson. Het enige nadeel is dat de lezer vaak zelf de tegenwerpingen tegen Finlaysons ideeën moet bedenken. Maar ach, zo overdreven zijn die ideeën nu ook weer niet.

Hij wijdt (terecht) veel welsprekende alinea’s aan de grote rol van toeval in de evolutie. De moderne mens is niet superieur aan de Neanderthaler – dat bleek ook al wel uit het erg sapiens-achtige Neanderthalgenoom dat vorige week werd gepubliceerd. Homo sapiens trok door toevalligheden van klimaat en een net iets breder jachtterrein eenvoudigweg aan het langste eind. Nederigheid past Homo sapiens.

Een knap intellectueel kunstje van Finlayson is dat hij vervolgens óók een gepassioneerd betoog houdt dat de Neanderthalers al bij hun verschijnen (volgens hem 125.000 jaar geleden) ‘gedoemd waren om uit te sterven’. Hoezo toeval? ‘De Neanderthalers waren een groep levende doden die slechts bestonden in geleende tijd.’ Want ze hadden ‘een stervende wereld betreden, vol verval en ondergang’. Toe maar. En dat alleen maar omdat Finlayson ervan overtuigd is dat de Neanderthaler een nogal beperkte jachttechniek had waarvoor alleen een licht bebost landschap geschikt is. De klassieke Neanderthaler moest zich kunnen verbergen, om vanachter een boom of een struikje het wild te verrassen met zijn scherpe prikspeer. De enorme toendra’s die ontstonden in de laatste IJstijd werden hem dus fataal. Geen boom meer om achter te gaan staan. Het zou kunnen, maar de meeste Neanderthaler-kenners geven hun mensachtigen meer krediet. Een klein beetje minder specialisering en iets andere jachttechniek en de Neanderthaler had ook wel zonder kiekeboe kunnen jagen. Misschien.

Dezelfde IJstijd die de Neanderthaler nekte, dwong de verwante Homo sapiens juist tot extreme flexibiliteit. Vooral in de koudste tijden, toen de mens volgens Finlayson zou zijn gedwongen in grotere groepen te leven om het risico te verdelen. En de rest is dus geschiedenis.