Is de Gooise uitspraak van de 'r' tegenwoordig mode?

„Vroeger spraken alleen mensen uit het Gooi met een aardappel in de keel”, schrijft Eveline de Bolt uit Utrecht. Ze hoort steeds vaker dat mensen de ‘r’ niet goed kunnen uitspreken. „Hoe komt dat, is het mode?” vraagt ze zich af.

Fonoloog Dicky Gilbers van de Rijksuniversiteit Groningen is het ook opgevallen. Als hij college geeft, laat hij studenten altijd de verschillende uitspraken van de letter ‘r’ horen. Ook de Gooise ‘r’. „Vroeger moesten studenten altijd lachen, maar de laatste jaren hebben hebben ze steeds vaker zelf zo’n uitspraak”, zegt hij. „Zelfs hier in Groningen, waar de ‘r’ altijd heel duidelijk werd uitgesproken.”

In het Algemeen Beschaafd Nederlands zijn er twee soorten uitspraken van de ‘r’. De tongpunt-r (een trilling van de tong) en de huig-r (een trilling in de huig). De ‘Gooise ‘r’ komt niet door een trilling tot stand, maar wordt gevormd door de stem. Daarom wordt hij ook wel de gevocaliseerde ‘r’ genoemd. Kenmerkend is dat mensen ’m alleen zo uitspreken aan het einde van een woord. Taalkundige Jan Stroop van de Universiteit van Amsterdam geeft een voorbeeld: „Niemand zal de eerste ‘r’ van Rotterdam zo uitspreken, maar de tweede wordt wel ‘Goois’ uitgesproken.”

De gevocaliseerde uitspraak is dus door heel Nederland te horen. Volgens Stroop hebben bijna alle kinderen in de steden een ‘Gooise ‘r’. En logopedist Linda Heijnen hoort de uitspraak ook veel onder studenten. Ook op de radio en de televisie is-ie steeds vaker te horen, bijvoorbeeld bij nieuwslezers Sacha de Boer en Rick Nieman.

„Een taalverandering die je niet tegenhoudt”, concludeert fonoloog Gilbers. Hij voorspelt dat de ontwikkeling verder gaat en dat de uitspraak van de gewone ‘r’ de komende jaren nog meer zal verzwakken. Volgens logopedist Heijnen is de Gooise versie algemeen geaccepteerd. „Hij is makkelijk verstaanbaar. Dat vinden Nederlanders het belangrijkst.”

Volgens taalkundige Stroop hebben mensen de uitspraak overgenomen omdat ze het leuk vinden en is er geen reden om de gevocaliseerde ‘r’ weer af te leren. „In de toekomst gebruikt iedereen hem. Want kinderen leren de uitspraak niet meer af.”

En zo ging het ook met de huig-r. Deze uitspraak, afkomstig uit het Frans, gebruikte men in de 18e eeuw in gegoede kringen en werd later mode in de steden. „En nu is het de norm”, zegt Stroop.

De gevocaliseerde ‘r’ is voor het eerst gesignaleerd in Amsterdam-Zuid, al voor de Tweede Wereldoorlog. Dankzij de Hilversumse omroepen en het Gooise koor Kinderen voor Kinderen kreeg hij meer bekendheid en werd overgenomen.

Daphne Koenders