Wees alert en let vooral op wat er niet gezegd wordt

Theater Onder controle, van Falk Richter door Toneelschuurproducties. T/m 15/5, Haarlem. *****

Geboeid kijkt de man naar de kille vlammen in een elektrische open haard. Als hij met zijn vingers knipt, klinkt er muziek. Dwars door de woonkamer loopt een reusachtige, witte bank. Op de zijden gordijnen vliegt een vlucht vogels. In dit decor van steriliteit en liefdeloosheid speelt zich een vreeswekkend huwelijksdrama af, Onder controle van de Duitse toneelschrijver en regisseur Falk Richter. Actrice Tamar van den Dop vraagt aarzelend en tegelijk gretig aan haar man, Harry van Rijthoven, of hij van haar houdt. Ze zegt dat ze hem wel ziet maar hij is er niet. Van Rijthoven maakt sublieme, afwerende gebaren.

Regisseur Michiel de Regt, winnaar van de Ton Lutzprijs 2007, zorgt met zijn regie voor een van de mooiste voorstellingen van dit seizoen. Het echtpaar leeft in een gate community met alle denkbare voorzieningen en de boze, kwade buitenwereld is buitengesloten. Maar juist door die schijnbare veiligheid is de angst des te groter. Vooral de vrouw huivert van paranoia, schrikbeelden en argwaan. In het Duitse toneel heet dergelijk toneel Folterkammerspiel. Dat is een treffende aanduiding.

Regisseur De Regt heeft de moed om het toneelstuk van Richter psychologisch te duiden en zijn spelers onder spanning te zetten. Hij plaatst het echtpaar in een huwelijkscrisis die nergens werkelijk concreet wordt: geen overspel, geen drankzucht à la Who’s Afraid of Virginia Woolf? en geen nieuwe liefde. Er is alleen de onophoudelijke angst die de vrouw in de greep houdt. Zij is een controlfreak. Ook haar zoon wil ze in haar macht houden; ze checkt zijn mails, wroet tussen zijn spullen. In haar angst gaat ze zo ver dat ze zowel haar man als zoon ervan beschuldigt het hek ’s nachts opzettelijk open te laten, zodat vreemde mensen naar binnen kunnen.

Richter heeft een stuk geschreven in de stijl van de Noor Jon Fosse. Ze zoeken niet het concrete, maar houden de bron van alle emoties welbewust vaag. Trauma’s laten zich nu eenmaal niet eendimensionaal duiden. Dat is lastig voor regie en spelers.

Hierdoor heeft Onder controle veel van een muziekstuk in taal, emotie en spel. De toeschouwer moet alert zijn en aandachtig volgen wat er op de bühne vooral níét gezegd wordt. Dat geeft een openheid aan de voorstelling die in het hedendaagse theater zeldzaam is. De vorm die De Regt en zijn spelers kiezen is op verraderlijke manier eenvoudig. Maar de impact is groots.

Kester Freriks