Strijder voor eenvoudig en zuiver fiscaal stelsel

Ferdinand Grapperhaus, kenner van belastingrecht, voerde als staatssecretaris voor de KVP het huurwaardeforfait en de btw in.

Ruim veertig jaar geleden was de afgelopen zondag overleden Ferdinand Grapperhaus verantwoordelijk voor de invoering van de omzetbelasting btw. Met de woorden ‘hou je je mond effetjes’ riep minister-president – en partijgenoot – Piet de Jong zijn staatssecretaris van Financiën regelmatig tot de orde.

Ferdinand Grapperhaus was van 1967-1971 voor de KVP staatssecretaris van Financiën. Een gedreven en erudiete man, die ‘verslaafd’ was aan het verscheuren van papier tot dunne spaghettisliertjes. Hij kreeg op Financiën alle ruimte van VVD-minister Johan Witteveen om een stempel te zetten op het beleid. Hij wijzigde de vennootschapsbelasting en voerde de zelfstandigenaftrek, het huurwaardeforfait en de btw in.

„Ministers zijn per definitie zakkenrollers die altijd Financiën proberen te rollen. Een staatssecretaris van Financiën moet daar tegen vechten”, zei Grapperhaus in 1993 in een vraaggesprek met NRC Handelsblad. „Ik deed dat met passie, zodat Piet me regelmatig tot de orde riep met de woorden ‘hou je je mond effetjes’.”

Zijn provocerende opstelling (‘bidden is een weinig essentiële handeling’) lag niet goed in protestantse kringen. Premier De Jong wilde hem als opvolger van de KVP’er Leo de Block op Economische Zaken, maar daar waren de fractieleiders en bewindslieden van ARP en CHU (samen met de KVP de voorlopers van het CDA) mordicus tegen.

Na zijn politieke carrière trad Grapperhaus in dienst van Bank Mees & Hope en verwierf hij een aantal commissariaten. Zijn grootste hobby bleef de geschiedenis van het belastingrecht. Als adviseur bij Meijburg & Co. kreeg hij in 1989 de gelegenheid een kloek boekwerk te schrijven: Belasting, vrijheid en eigendom. Het beschrijft hoe de belastingheffing in West-Europa en de Verenigde Staten tussen 500 en 1800 de democratie heeft aangezwengeld.

De bede (oude term voor belasting) staat volgens Grapperhaus aan de wieg van de democratie. De macht van de belastingbetaler was aanvankelijk beperkt. Als de overheid geld nodig had, dan sprak zij haar burgers aan. Dat ging vaak met belastingoproeren gepaard. In de loop der tijd werd deze strijd niet meer met wapens maar met woorden gestreden: democratie.

Ferdinand Heinrich Maria Grapperhaus werd op 26 december 1927 in Utrecht geboren. Hij studeerde rechtsgeleerdheid aan de Universiteit van Amsterdam en promoveerde in 1966 aan de Katholieke Hogeschool te Tilburg op het proefschrift De besloten N.V. fiscaal vergeleken met de persoonlijke ondernemer en met de open N.V..

Grapperhaus was een fervent jager, vond zichzelf ‘een beetje een rechts mannetje’, en streed zijn leven lang voor een eenvoudiger en zuiver fiscaal stelsel. In 1996 pleitte hij ervoor de inkomstenbelasting af te schaffen en die te vervangen door een loonsombelasting bij bedrijven. Miljoenen particulieren zouden niet meer te maken krijgen met directe belastingheffing.

Over de invoering van vereenvoudiging bleef hij sceptisch. „Zolang we mierenneukers blijven, kunnen we geen substantiële vereenvoudiging van de belasting doorvoeren”, zei hij in 1993 bij de benoeming als hoogleraar in de geschiedenis van het belastingrecht aan de Rijksuniversiteit Leiden.

Mierenneukers? „Sorry, maar het gaat over een onderwerp dat me na aan het hart ligt, en dan wil ik nog weleens uit mijn slof schieten. Soms voel ik mij als een ridder die ter kruisvaart gaat.”