Lib Dems hebben sleutel tot regering

De Liberal Democrats staan voor een moeilijke keuze: regeren met de Tories of met Labour. Met dank aan Brown, die meesterlijk zijn vertrek aankondigde.

Met stijgende verbazing hebben de Britten, en niet alleen zij, gisteren hun politici gadegeslagen, die zich bij de formatie van een nieuw kabinet ontpopten als pokerspelers van de bovenste plank.

Leken de Tories en de Liberal Democrats ’s ochtends nog op een coalitie af te stevenen, aan het eind van de middag was de race om de regeringsmacht weer volledig open door de aankondiging van premier Gordon Brown dat hij uiterlijk in september opstapt. Intussen bleken de Lib Dems achter de rug van de Tories om al onderhandelingen te zijn begonnen over een alternatieve coalitie met Labour.

Alsof dit alles nog niet genoeg was, lieten Labour en de Tories in de loop van de dag ook nog eens hun standpunten over het kiesstelsel varen, die al decennia lang in beton leken gegoten. Ondanks deze dramatische ontwikkelingen wisten de kiezers aan het eind van de dag nog altijd niet wie hun nieuwe premier wordt en hoe zijn regering er uit zal zien.

De Liberal Democrats, die nu meer dan ooit de sleutel tot de nieuwe regering in handen houden, hebben beloofd vandaag uitsluitsel te geven. Hun leider Nick Clegg, die tot diep in de nacht had overlegd op meerdere fronten tegelijk, zei vanmorgen dat de onderhandelingen een „kritieke en finale fase hebben bereikt.” Meer liet de ‘kingmaker’ van het volgende kabinet niet los.

Na de verkiezingsuitslag van donderdag, waarbij voor het eerst sinds 1974 geen enkele partij de meerderheid in het Lagerhuis won, begonnen de partijleiders eind vorige week nogal bedeesd aan de onderhandelingen over een nieuw kabinet. Vier dagen later is daarvan niets meer te bespeuren. Met stalen gezichten doen ze nu de ene gewaagde zet na de andere.

Nog één keer speelde premier Brown, die zelfs door velen in zijn eigen partij sinds donderdag als een wandelende dode werd beschouwd, een hoofdrol. Op een moment, waarvan hij wist dat het de onderhandelingen tussen Tories en Lib Dems kon verstoren, maakte hij in een plechtige verklaring voor zijn ambtswoning zijn aftreden bekend. Niet met onmiddellijke ingang. Hij blijft nog aan tot er een nieuwe Labourleider is.

Daarbij liet Brown het niet. Hij had ook nog een verontrustende mededeling voor de Tories: de Lib Dems hadden hem verzocht ook onderhandelingen over een coalitie te openen. Even later werd bekend dat Labour bereid was in een coalitie een kiesstelsel in te voeren met meer evenredige vertegenwoordiging, vanouds een hartewens van de Liberal Democrats.

Het was een typerende zet voor Brown. Heeft hij er in zijn lange politieke loopbaan vaak moeite mee gehad met gewone burgers te communiceren, het politieke spel heeft hij altijd tot in zijn vingertoppen beheerst. Vrijwel elke stap die hij zette was bedoeld om zijn politieke tegenstanders het leven zuur te maken. Daarin slaagde hij ook ditmaal wonderwel.

„Een echte Labourstaatsgreep”, kopte het pro-Conservatieve dagblad The Daily Telegraph vanmorgen verontwaardigd. Veel Conservatieve parlementariërs voelden zich eveneens door Clegg verraden. Vooral op de rechtervleugel van de partij is grote weerzin tegen een kabinet met de Lib Dems.

Tory-leider David Cameron besefte echter dat hij snel met een gedurfde tegenzet moest komen, wilde hij niet weer voor langere tijd in de oppositiebanken belanden en mogelijk zijn partijleiderschap verspelen. Daarom bood hij de Lib Dems gisteravond een referendum aan over een nieuw, meer evenredig kiesstelsel. Dat zou de Tories overigens niet verplichten zelf zo’n nieuw stelsel te steunen. Niettemin is dit bod een vergaande concessie aan de Lib Dems, die vrijdag nog uitgesloten leek. Cameron drong er vanochtend bij Clegg op aan snel te kiezen.

Clegg en zijn onderhandelaars staan voor een duivels moeilijke keuze. Het op handen zijnde vertrek van Brown, waarop Clegg achter de schermen al had aangedrongen, maakt een alliantie met Labour aantrekkelijker. Inhoudelijk hebben de Lib Dems ook meer gemeen met Labour maar numeriek gezien stuit zo’n coalitie op problemen. Beide partijen samen hebben geen meerderheid en zouden zijn aangewezen op verscheidene kleinere regionale partijen, die naar verwachting forse eisen zouden stellen. Het kan gemakkelijk in een lijdensweg ontaarden.

Ook pleit tegen zo’n coalitie dat Labour en de Lib Dems vorige week allebei verloren hebben. Ongemakkelijk is voorts nog dat niet duidelijk is wie Browns opvolger wordt, die dan zo’n coalitie spoedig zou moeten leiden. De meest genoemde kandidaten hiervoor zijn minister van Buitenlands Zaken David Miliband, zijn broer Ed (minister van Milieu) en Ed Balls (minister van Onderwijs).

Een coalitie met de Tories kan wel rekenen op een werkbare meerderheid in het Lagerhuis. Gelet op de verkiezingsuitslag geniet ze ook meer legitimiteit. Maar de partijen zijn het zeer oneens over de Europese samenwerking, defensie, het belastingstelsel en het immigratiebeleid. Nu al zijn er in beide partijen substantiële groepen die niets voor zo’n coalitie voelen. In zo’n coalitie zou naar verwachting voortdurend onrust heersen.

Voor Clegg en zijn partij staat er veel op het spel. Juist zij hadden tijdens de verkiezingscampagne de deugden bezongen van politieke vernieuwing maar nu die in de praktijk blijkt neer te komen op onderhandelingen in achterkamertjes is de vraag hoeveel kiezers daarvoor ook in de toekomst warmlopen.

Het is overigens niet uitsluitend de schuld van de Lib Dems dat het zo loopt. De Britten zijn sterk verdeeld over de vraag wie hun land het beste kan regeren en hoe. Links en rechts houden elkaar bijna in evenwicht. De pokerspelers hebben nu het laatste woord.

Interview met correspondent Floris van Straaten op nrc.tv