Jonge Multatuli's verenigt u!

150 jaar geleden schreef Multatuli Max Havelaar: een aanklacht tegen het koloniaal bewind in Nederlands-Indië.

Komt onze generatie nog in opstand tegen misstanden?

Heb jij je weleens vastgeketend aan een boom? Handtekeningen verzameld om een onschuldige gevangene vrij te laten? Ben jij bereid op je vrije zaterdag te protesteren tegen de bezuinigingen in het onderwijs of bekijk je de rood aangelopen wereldverbeteraars liever zappend op de bank tijdens het achtuurjournaal?

Wij zijn de generatie boeiuh. Volgens Provo’s en Plato’s geven we meer om onze iPod dan om onze iDealen. Wij zijn kinderen van het kapitalisme, verwend en verwaand, verdoofd en verdwaald in onze eigen luxe. Protesteren? Wie heeft daar wat aan? Vrouwen zijn geëmancipeerd, de natuur heeft zijn eigen monumenten en er is een partij voor dieren. De spandoeken kunnen in de kast en de tuinbroek kan in de verkleedkist. Een aanklacht, dat is toch niet meer van deze tijd?

Eduard Douwes Dekker (1820-1887), beter bekend als Multatuli, schreef 150 jaar geleden Max Havelaar. Het enige boek dat naast de Bijbel is opgenomen in de canon van de Nederlandse geschiedenis en dat je wellicht nog hebt doorgeploeterd voor je literatuurlijst. Het handelt over de misstanden op de koffieplantages in Indië. De Nederlandse bevolking moest weten hoeveel arbeid er aan hun verse kopje koffie voorafging en met welke misstanden dat gepaard ging.

Het boek was voer voor felle discussies over het koloniale bewind in Indië; in 1850 leidde het tot vlammende Kamervragen, in 1988 tot een krachtig keurmerk. 150 jaar later wordt helaas slechts 1 procent van al onze ‘bakkies pleur’ eerlijk betaald. Is het niet vreemd dat fair trade nog steeds een uitzondering op de regel is? Wie treedt er in de voetsporen van Dekker? Is er in de generatie boeiuh nog een moderne Multatuli te vinden die zijn aanklacht voortzet?

Ter gelegenheid van 150 jaar Max Havelaar werd de zogenaamde Max Havelaar Academie opgericht. Vijf studenten kregen een stageplek. Zij verplaatsen de thema’s uit de Max Havelaar naar de 21ste eeuw en klagen huidige misstanden aan. Ze ijveren onder meer voor duurzame en fair trade-catering op de universiteit. In tegenstelling tot Multatuli blijft het niet bij pen en papier. Ze doen onderzoek en schrijven toneelstukken (zie inzet) om ons wakker te schudden. Ze organiseren masterclasses en prikkelen de verbeelding met een oud-Indisch schimmenspel. Maar het allerbelangrijkste van de Academie is niet hun eigen dadendrang, maar hun oproep. Ze vragen om een actieve bijdrage van ons, de verdoofde generatie. Waarom zou je immers proberen je publiek te overschreeuwen als ze ook zelf hun stem kunnen verheffen? Om te spreken met de woorden van J.F. Kennedy: „Vraag niet wat je land voor jou kan doen, vraag wat jij kan doen voor je land.” Moderne Multatuli’s, verenigt u!

De moderne aanklacht is meer dan een pamflet gespijkerd op een kerkdeur (al zou dat nu ook wel op z’n plaats zijn). Een aanklacht is een drieledig proces: show, spread en stand up. Multatuli schreef over de verschrikkingen in het achterland (show), het boek werd na veel wikken en wegen uitgegeven (spread) en geleidelijk ontstond er een beweging die verandering eiste (stand up). Toon onrecht en laat vervolgens de toehoorder zelf een oordeel vellen over dat wat hij ziet. ‘Overtuigen met empirische emotie’, dat is het credo. Ik kan je duizend keer vertellen dat het gevaarlijk is om op je sokken de trap af te stormen, één keer vallen werkt veel beter.

De moderne Multatuli’s van het televisieprogramma Keuringsdienst van Waarde brengen de mythes van extra vergine olijfolie, kaas op pizza en vanille in vanillevla meesterlijk in beeld. Ze stellen de vragen die wij allemaal hebben bij het nuttigen van een kant-en-klaarmaaltijd en tonen de opmerkelijke antwoorden (show) op televisie (spread). Zo werd ons de stotterende mevrouw van Olvarit getoond, die zelf ook niet goed het belang van boeuf Bourgignon voor baby’s kon uitleggen, het flesje rookaroma voor echte rookworst en de vermalen schroefjes in cornflakes; ze leidden tot felle keukentafeldiscussies, prangende Kamervragen en nieuwe Multatuli’s (stand up).

Samuel Levie is zo’n nieuwe Multatuli. Hij is kok en politicoloog en misschien wel de Nederlandse Jamie Oliver. Levie werd op 10 april verkozen tot Meest Maatschappelijk Betrokken Young Professional door de stichting laluz. Met zijn Youth Food Movement probeert hij boeren, brood en bakkers de positie te geven die ze verdienen in onze maatschappij. Samen met 30 foodies (sommeliers en supermarktexperts, koks en cateraars) gaat hij de dialoog aan over de ondergeschoven positie van voedsel. Ze organiseren Eat-Ins, waar iedereen zijn zelfbereide recepten en gedachten deelt. Hij weet dat hij de wereld eerder zal kunnen overtuigen met smaakpapil strelende risotto dan met sommerende redevoeringen.

Onze generatie is dus niet zo apathisch en cynisch als wel wordt gesuggereerd. We ketenen ons dan nauwelijks vast aan een boom maar onze aanklachten klinken niet minder luid. Multatuli zou zeker gebruik hebben gemaakt van alle sociale media om zijn publiek te berichten over de ‘mishandelde Javaan’. Facebook is het digitale Malieveld, Twitter is het uithangbord voor spandoeken en de blogs zijn de nieuwe zeepkisten. Virals verspreiden zich sneller dan de sappigste roddel in 19de-eeuws Amsterdam. Eén YouTube-filmpje kan genoeg zijn om enorme bedrijven aan het wankelen te brengen.

Wanneer jij in 1933 als 25-jarige had meegemaakt dat Hitler de verkiezingen won, dan had je vast niet voorzien dat deze man verantwoordelijk zou worden voor één van de meest zwarte bladzijden van de Europese geschiedenis. Verandering is een proces dat pas na enige tijd zichtbaar wordt. Toen Multatuli in zijn koude zolderkamer zat te schrijven, toen Obama zijn eerste toespraak hield, toen Mandela zijn laatste steen sleepte, geen van hen zag op dat moment de impact van zijn eigen handelen.

Om met de woorden van Havelaar af te sluiten: „Het gebeurt heel dikwijls dat we iets niet zien omdat het te groot is.”

Vergeet daarom niet om klein te beginnen.