Democratie, dat ben jij

Dit is de theorie: het volk leest de verkiezingsprogramma’s, kiest zijn vertegenwoordigers en de partijen met de meeste stemmen vormen vervolgens een regering. De verkiezingsprogramma’s worden grotendeels uitgevoerd, op enkele punten worden aanvaardbare compromissen gesloten. Kortom: een mooie afspiegeling van de wil van het electoraat.

Maar de praktijk ziet er anders uit. Het vertrouwen van de burgers in de politiek is al jaren laag, het cynisme over ‘Den Haag’ groot. Natuurlijk, weerstand tegen de politiek is iets van alle tijden. Het is ook niet exclusief voor Nederland. Maar toch is bij ons de politiek wel heel erg „het contact met de burgers kwijt”, zoals dat heet in Haags jargon. De afgelopen jaren raakte de burger steeds weer teleurgesteld en groeide het ‘onbehagen’, ook zo’n vaak terugkerende term.

Het kabinet-Balkenende IV probeerde er iets aan te doen. ‘Samen werken, samen leven’, werd het motto om weer in contact met de kiezer te komen. Er kwam een honderddagentour, opgetuigd met de slogan ‘investeren in de samenhang van de samenleving’. Eerst luisteren, dan handelen, was de bedoeling.

Maar daar kwam niet veel van terecht, zeker niet in het publieke domein, waar het kabinet van CDA, PvdA en ChristenUnie zo veel terug wilde winnen. Na een jaar Balkenende IV had nog maar 13 procent van de kiezers vertrouwen in het kabinet, een diepterecord. De jaren daarna strompelde de coalitie van incident naar incident, om te vallen over de verlenging van de militaire missie in Uruzgan. Maar de eigenlijke oorzaak van de breuk was een overdosis aan onderling wantrouwen. Hoezo ‘samen werken, samen leven’?

En nu gaan we dus weer naar de stembus. De verhoudingen zijn gepolariseerd, de PVV speelt een belangrijke en soms ontregelende rol. Met het terugtreden van Wouter Bos en de lancering van Job Cohen als lijsttrekker van de PvdA heeft één aspect in de verkiezingsstrijd nog meer nadruk gekregen: leiderschap. Dat is, zeggen veel deskundigen, waar de burgers behoefte aan hebben: mensen die het vertrouwen in de democratie, het openbaar bestuur en de rechtsstaat terugbrengen.

Daarover gaan de komende verkiezingen. En daarnaast vooral over de economie. Het land verkeert in een diepe crisis, de vraag is wie waar de rekening voor moet betalen. Een aantal politieke partijen wil de situatie aangrijpen om Nederland ‘fundamenteel op de kop te zetten’. Morrelen aan grote zaken waar lang niet aan gemorreld kon worden, zoals de hypotheekrente-aftrek. Dat moet ‘eerlijk’, naar ‘de menselijke maat’, met ‘sterke schouders die de zwaarste lasten’ dragen, waarbij ‘de rekening niet bij het nageslacht wordt gelegd’.

Typerende taal uit verkiezingsprogramma’s. Maar is het ook realistisch? Hoe geloofwaardig zijn die plannen? En: hoe willen de verschillende partijen het betalen?

Om je te helpen bij het bepalen van je stem op 9 juni begint nrc.next vandaag een serie waarin de komende weken alle partijen aan bod komen. Van de serie is ook een boekje gemaakt. Dan kun je, als een nieuwe coalitieregering eenmaal op streek is, nog eens kijken wat ook alweer de verlangens van de verschillende politieke partijen waren. En bedenken of de compromissen te verdedigen waren. Of verdwenen de mooi geschreven verkiezingsprogramma’s meteen weer in de la?

In coalitieland Nederland gaat politiek vaak met twee stappen vooruit en met drie weer terug. Aan de andere kant, het vertrouwen in de politiek komt pas terug als zoveel mogelijk burgers meedoen en verantwoordelijkheid nemen. In de veilige wetenschap dat er na de stembusstrijd weer nieuwe verkiezingen volgen, waarin je opnieuw je stem kan laten gelden. Want verkiezingen, uiteindelijk blijven ze de sleutel van de democratie.

Joost Oranje is chef van de politieke redactie van NRC.

Joost Oranje (e.a.)Verkiezingswijzer. NRC Boeken en Nieuw Amsterdam, 128 blz. € 9,95. De verkiezingswijzer is te koop in de boekhandel en via nrclux.nl