Zo herpakt de wetenschap zich

Waarom investeren in kennis in deze moeilijke economische tijden? Het antwoord is simpel: jonge mensen opleiden, aldus Robbert Dijkgraaf in zijn Jaarrede.

Het zijn turbulente tijden voor de wetenschap. Zoals het debat over klimaatonderzoek heeft aangetoond, is er wereldwijd een koude onderstroom voelbaar die het gezag van de wetenschap doet eroderen. De uitgelekte e-mails van klimaatonderzoekers en fouten in de rapportages van het IPCC zijn niet de eerste aantastingen van het publieke vertrouwen in de wetenschap. Twijfel zagen we al eerder rond HPV-vaccinatie en evolutietheorie. Onderzoek vindt plaats in een wereld waar mensen uit steeds meer bronnen kennis putten. Hoe herovert de wetenschap gezag in het Google-tijdperk?

Allereerst zal het huis van de wetenschap, nog meer dan nu, van glas moeten zijn. Wij moeten in het volle licht, met de gordijnen open, aan bureau of labtafel durven te zitten. We hebben niets te verbergen. Maar dan ook geen jenever in de theepot. Volgende generaties wetenschappers moeten daarin krachtig onderwezen worden.

Het is zonneklaar dat grootschalig wetenschappelijk onderzoek nodig is om de mondiale vraagstukken te adresseren. De tweede opgave is een glasheldere demarcatie van de grens tussen wetenschap en beleid. Het is essentieel te weten hoe ver je als onderzoeker kunt gaan zonder vaste grond onder de voeten te verliezen. Een derde element is leiderschap. Het is mijn vaste overtuiging dat het mogelijk is twee ogenschijnlijk vijandige elementen te combineren: de onpartijdigheid van wetenschappelijk onderzoek en een diep gevoeld engagement met de problemen van de wereld. We moeten het schip van de wetenschap zo sturen dat het de moderne equivalenten van de zeemonsters Scylla en Charybdis vermijdt: het isolement van de ivoren toren en de valkuil van het politiek activisme.

Ten slotte is naast stuurmanskunst ook een adequate uitrusting nodig. Aan goed onderzoek hangt een prijskaartje. Als wetenschappelijk onderbouwde adviezen aan overheden en multinationals gevolgen hebben die zich in procenten van het bbp laten uitdrukken, dan moet je er meer dan een fooi voor over hebben.

Dat brengt me bij de tweede oorzaak van de turbulentie in de wetenschap: de onontkoombaarheid van investeren in kennis tegen de achtergrond van een economische crisis en de noodzaak van ongekend forse bezuinigingen. Kennis lijkt voorop te lopen in de wedloop van verkiezingen via kabinetsformatie naar regeerakkoord. Politieke partijen hebben kennis hoog in het vaandel en worden daarin gesteund door een brede coalitie van maatschappelijke groeperingen. Bij uitstek kennis kan het verbindende element zijn van een nieuw kabinet: het is een van de weinige onderwerpen die zowel van links als van rechts aantrekkelijk ogen.

Welke maatregelen moet een kabinet nemen om onze wetenschap naar de wereldtop te brengen? Naast uitbreiding van investeringen, is het ook nodig de voorhanden overheidsmiddelen efficiënter te besteden en beter te coördineren. Niet alleen moeten onderwijs, onderzoek en innovatie meer in samenhang worden bezien, er is een bredere regie nodig. Geen departement dat niet over kennis gaat. Er zijn niet zoveel knoppen en handels in de cockpit van het regeringstoestel waar een nieuw kabinet aan kan draaien, maar een paar zijn er zeker: coördineren van de wijze waarop ministeries in kennis investeren, kiezen voor een aantal overkoepelende innovatiethema’s, het percentage van de aardgasbaten vaststellen dat in de kennisinfrastructuur gaat, en de wijze herijken waarop die gelden worden toegekend en geëvalueerd.

Een belangrijk aandachtspunt is ook versterking van de kennisbasis van de Nederlandse wetenschap in combinatie met een scherper profiel. Alleen door de krachten te bundelen houden we ons in Europa en de wereld staande. Ik zou de politiek willen oproepen zo’n samenwerking tot een voorwaarde te maken voor verdere steun. Stimuleer onderzoekers om met sectorplannen te komen voor een betere afstemming, schep langjarige subsidies voor de beste onderzoeksgroepen, stem de onderzoeksagenda beter af op Brussel, en probeer wetenschappelijke infrastructuur van wereldniveau naar Nederland te halen.

Waarom moeten we investeren in kennis, in zulke moeilijke economische tijden? Het antwoord is simpel: jonge mensen opleiden die met hun kennis de grote problemen willen oplossen, die de fakkel van het onderzoek kunnen overnemen en verder brengen. Daar is het allemaal om te doen.

Robbert Dijkgraaf is president van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen. Dit is een verkorte versie van de Jaarrede die hij vanmiddag uitspreekt. Volledige tekst: knaw.nl.