Zo gaat dat dus in de financiële wereld

Gisteren ging De ondergang van in première, een toneel-stuk over de kredietcrisis.

Toneelschrijver Joeri Vos: „In het bankwezen spelen zich koningsdrama’s af.”

Op de voicemail van een mobiele telefoon zegt een mannenstem: „Je bent failliet, sorry.” Gelaten luistert de bankdirecteur het bericht af. Ondertussen snuift hij een lijntje cocaïne van de glasplaat van het kopieerapparaat. Dan maakt hij zich uit de voeten.

Het nieuwste toneelstuk van de jonge theaterauteur, acteur en regisseur Joeri Vos (29) heet De ondergang van. Vos heeft een respectabel oeuvre aan geschreven en gespeelde stukken op zijn naam staan. Op 18-jarige leeftijd maakte hij zijn eerste bewerking: Shakespeares Othello smeedde hij om tot Desdemona. Vos: „Van de oorspronkelijke tekst is weinig overgebleven, eigenlijk geen woord. Ik wilde de tragedie uit het perspectief tonen van het slachtoffer, de ten onrechte van overspel beschuldigde Desdemona. In mijn bewerking laat ik zien dat Desdemona misschien wél overspelig is geweest. Dat rechtvaardigt niet wat haar wordt aangedaan, namelijk gewurgd worden door Othello. Ze is het slachtoffer van de keiharde politiek van Jago, de rechterhand van Othello.”

In Theater Bellevue spelen vijf acteurs De ondergang van. Een van de acteurs toont het boek Opkomst en ondergang van de DSB, door de economieredactie van de Volkskrant. De verwijzing is duidelijk: dit stuk gaat over een van de grootste financiële debacles van de Nederlandse bankgeschiedenis, de ondergang van Dirk Scheringa’s imperium.

De vorm van De ondergang van is opmerkelijk. Het toneelbeeld toont het zogenoemde ‘hok’ van een kantoorpand. De slechtst betaalde medewerkster poetst het overbodige kopieerapparaat. Ze vernietigt stapels documenten. Mannen in grijs pak rennen opgewonden af en aan, nemen koffie, praten op opgewonden toon. Achter de coulissen klinkt de stem van de telefoniste. Bange klanten probeert ze gerust te stellen.

Regisseur Isil Vos is de zus van Joeri Vos. Volgens Joeri wilde ze een voorstelling maken „vanuit het perspectief van de minst gewaardeerde medewerker”. Actrice Mariana Aparicio Torres speelt de secretaresse in de bezemkast prachtig. Schrijver Vos: „De toeschouwer kijkt de hele tijd naar haar, terwijl overal in het kantoorgebouw om haar heen opgewonden stemmen gonzen. Zij is de rots in de branding. Omvallende banken en het failliet van de wereld weerhouden haar er niet van het boeketje bloemen te rangschikken.”

Mariana Torres heeft geen tekst. Toch geeft ze met haar mimiek betekenis aan elke zin die we horen. Als een van de ontslagen employees champagne gaat drinken op zijn toekomstige werkloosheid, zien we haar ineen krimpen. „In tegenstelling tot 90 procent van alle toneelstukken gaat De ondergang van niet over relaties. De acteurs spreken elkaar nauwelijks aan en kennen elkaars naam niet eens. Is het Edwin of Erwin, Leontine of Leonore?” aldus Vos. „Relaties zijn op het toneel belangrijk, werk is dat in het dagelijks leven. Mensen praten meer dan de helft van de tijd over hun werk. Het bedrijfs- en kantoorleven boeit me. Eerder schreef ik het stuk Richard I, over politici in 1293. Toen spraken ze over „danegeld”, een dwangbetaling die door de Vikingen werd geheven om plunderingen te voorkomen. Bijna niemand kent dat woord nog, toch zou je de misstanden rond banken als ABN Amro, DSB en ING ook als „danegeld” kunnen beschouwen. Hoeveel mensen raken hun geld niet kwijt door wanbeheer?”

Het stuk speelt zich af in een steriel, grijs decor. De door Isil Vos voortreffelijk geregisseerde spelers tonen een bijna griezelige onpersoonlijkheid. Zonder enig psychologisch ingeleefd spel weten ze bij de toeschouwer gevoelens van schrik en verbijstering op te roepen: zo gaat dat dus in de financiële wereld. Veelbetekenend klinkt The Wall Street Shuffle van 10cc uit de luidsprekers. Een song uit 1974. Toen dus al.

Voor Joeri Vos spelen zich in het bankwezen „koningsdrama’s af met een Shakespeareaans allure”. Hij zegt: „Voor velen is Dirk Scheringa altijd nog een held gebleven vanwege zijn inzet voor de voetbalclub AZ, voor het schaatsen en de kunst. Maar als een van mijn personages zegt dat de achtergestelde deposito’s in de bak afpersing en de koopsompolissen in de bak uitbuiting liggen, dan onthult hij wel de waarheid. Wurghypotheken afsluiten tegen woekerwinst is een kwalijke zaak.” Vos heeft zich in het bankwezen georiënteerd met Opkomst en ondergang van de DSB, het rapport van Commissie-De Wit en De prooi. Blinde trots breekt ABN Amro van Jeroen Smit. „Ik kan maar niet geloven dat niemand de kredietcrisis in Amerika heeft zien aankomen,” zegt Joeri Vos. „Je kunt voorspellen dat het fout gaat als er zoveel virtueel geld in omloop is. Ik geef geen verklaring voor de financiële crisis, maar citeer wel uit boeken en rapporten. Zo blijkt dat bankemployees vaak niet eens weten wat ze doen en hoe complex hun werkwijze is. Wat mij interesseert als theatermaker is dat mensen altijd geconfronteerd worden met machten die groter zijn dan zijzelf. Dat is bij uitstek een theatraal gegeven.”

De belangstelling voor theater werd bij Joeri Vos gewekt door het circus in Groningen. Hij bekwaamde zich in het jongleren en eenwieleren. Ondanks de grote maatschappelijke betrokkenheid die De ondergang van uitdraagt, gelooft Vos niet echt in het genre theater dat de wereld kan veranderen. „Dan moet je de politiek ingaan,” zegt hij. „Ik maak nu voor toneelgroep Oostpool een bewerking van Hamlet, bij uitstek een tekst die gaat over het toneelspelen. Hamlet probeert al acterend de waarheid over de moord op zijn vader te achterhalen. Hij nodigt zelfs een groep theatermakers uit. Maar het enige dat hij bewerkstelligt is zijn eigen dood, die van zijn moeder, zijn geliefde Ophelia, zijn vrienden, zowat iedereen. Als je het zo bekijkt, is theater geen reddende kunstvorm. Maar ik vind het wel belangrijk dat acteurs en schrijvers de toeschouwer verhalen vertellen. Ik wil met De ondergang van laten zien dat ook in tijden van crisis het leven gewoon doorgaat, dat niemand alles kan begrijpen, en dat deze financiële crisis erg is. Maar jammer genoeg is het geen crisis die het hele bankwezen doet wankelen. De wereld blijft doordraaien, zelfs voor het meisje in de bezemkast. In de laatste scène geeft zij belangrijke documenten prijs aan de papierversnipperaar.”

De ondergang van door Bellevue Lunchtheater en TG 42 speelt t/m 28 mei in Theater Bellevue, Amsterdam. Meer informatie is te vinden op de website www.theaterbellevue.nl