Merkel moet zich nu bewijzen als crisismanager

Bondskanselier Merkel is in nood na het grote verlies in Noordrijn-Westfalen. Meer daadkracht is geboden, gelet op alle politieke en financiële problemen.

Het was een onheilsdag voor bondskanselier Angela Merkel. In de Duitse deelstaat Noordrijn-Westfalen werd haar partij, de CDU, gisteren bij regionale verkiezingen genadeloos afgestraft. En in Brussel belandde haar minister van Financiën, de door gezondheidsproblemen geplaagde Wolfgang Schäuble, kort voor crisisonderhandelingen over de euro in het ziekenhuis.

De kanselier verkeert in nood. In het binnenland begint na deze stembusuitslag een politieke afrekening die haar aandacht vraagt. In Europa worden de problemen met de euro steeds groter. Duitsland moet financiële en politieke initiatieven ontplooien. Maar Schäuble, een oudgediende, is lichamelijk aangeslagen. Merkel moet het grotendeels alleen doen. Ze zal nu moeten laten zien of ze werkelijk een goede crisismanager is, die op verschillende fronten succesvol strijd kan voeren.

In Noordrijn-Westfalen, politiek en economisch een van de belangrijkste deelstaten van Duitsland, heeft zich voor Merkel een electorale catastrofe voltrokken. Alles wat voor haar mis kon gaan, liep mis. Het besluit over de miljardenkredieten voor Athene werd noodgedwongen kort voor de stembusgang genomen. Lokale onderwerpen voerden de boventoon, maar de verkiezingen in het land van Rijn en Ruhr zijn tevens uitgelopen op een ‘referendum’ over de impopulaire steun aan Athene en het maandenlange geruzie in Merkels kabinet. Deze regionale verkiezingen waren het eerste ijkpunt voor het beleid van Merkel sinds de Bondsdagverkiezingen van afgelopen najaar.

Veel kiezers in verpauperde steden als Wuppertal en Gelsenkirchen kunnen niet begrijpen dat Duitsland miljarden euro’s aan Griekenland leent – en daar borg voor staat – terwijl de eigen gemeente geen geld heeft om het theater of de bibliotheek open te houden. Het electoraat heeft overduidelijk uiting aan zijn ongenoegen gegeven. De coalitie in Noordrijn-Westfalen van christen-democraten en liberalen is weggestemd – Mérkels coalitie.

De grote verliezer is niet de liberale FDP, maar Merkels CDU. De zittende minister-president, de christen-democraat Jürgen Rüttgers, was tot voor kort nog de grote favoriet. Hij heeft toegegeven fouten te hebben gemaakt, maar zal een deel van de schuldvraag ongetwijfeld doorschuiven naar Berlijn. De kritiek op Merkel nam gisteravond al toe tijdens de stembusanalyses. Vandaag dringen prominente partijgenoten in kranten aan op „veranderingen”, een eufemisme voor ‘zo kunnen we niet langer doorgaan’.

Door het verlies van christen-democraten en liberalen in Noordrijn-Westfalen is de landelijke coalitie van CDU/CSU en FDP haar meerderheid in de Bondsraad, de Duitse senaat, kwijtgeraakt. Ook dat is slecht nieuws voor Merkel. De bondskanselier en haar ministers moeten nu voor ieder kabinetsbesluit compromissen sluiten met de oppositie. Dat kan nog moeilijk worden als straks politiek omstreden wetsvoorstellen uit het regeerakkoord worden ingebracht: belastingverlaging, verlenging van de levensduur van kerncentrales en de hoofdelijke toeslag voor de ziektekostenverzekering. In Berlijn heet het dat de kans op snelle akkoorden hierover door de veranderde machtsverhouding „nul komma nul” is.

De CDU haalde in Noordrijn-Westfalen 34,6 procent van de stemmen, ruim 10 procentpunt minder dan in 2005. De liberale FDP steeg licht naar 6,7 procent. De sociaal-democratische SPD is met 34,5 procent (-2,6) nagenoeg even groot geworden als de CDU. Dat is verrassend, omdat de sociaal-democraten het in de peilingen slecht deden. Hun lijsttrekker Hannelore Kraft werd „mevrouw Kansloos” genoemd. Van de 13,5 miljoen stemgerechtigden is iets minder dan 60 procent naar de stembus gegaan, een dieptepunt. Onder de thuisblijvers waren veel christen-democraten.

Een greep naar de macht hebben de Groenen gedaan. Ze scoorden met inhoudelijke thema’s als milieubeleid en beter onderwijs, en haalden 12,1 procent van de stemmen (+5,9). De uiterst linkse partij Die Linke slaagde erin met 5,6 procent van de stemmen de kiesdrempel te overschrijden en komt voor het eerst in het parlement van Noordrijn-Westfalen. Die Linke is met vertegenwoordigingen in dertien deelstaatparlementen een geduchte machtsfactor in Duitsland geworden.

De coalitievorming in de deelstaat is een puzzel. Op papier zijn verschillende combinaties mogelijk, maar die vergen concessies van iedereen. Daar is tijd voor nodig. De verkiezingsuitslag in Noordrijn-Westfalen bevestigt een trend in Duitsland. Het is gedaan met het traditionele vierpartijensysteem en de jarenlang gepraktiseerde coalities van enerzijds christen-democraten en liberalen en anderzijds sociaal-democraten en Groenen. De gestage afkalving van de grote volkspartijen en de opkomst van Die Linke maken nieuwe coalities noodzakelijk.

Voor bondskanselier Merkel breekt een nieuw en ongewis tijdperk aan. Het signaal dat uit deze deelstaat komt, is niet te negeren. Het gaat om het kerngebied van Duitsland. De druk op haar zal worden opgevoerd. Ander beleid, meer daadkracht, niet langer afwachten – in de coulissen staan haar tegenstanders klaar om met de grote afbraak te beginnen. Maar Merkel is een overlever. „De problemen uitzitten”, zoals haar voorganger Helmut Kohl het noemde, kan ze als geen ander.