Progressief: eerste vrouwelijke premier verduurzaamt economie en vernieuwt steden

Sinds 1998 lid van de Tweede Kamer namens GroenLinks. Hij is financieel woordvoerder en bezig aan zijn laatste termijn.

Nederland staat op een kruispunt. Oude vormen en gedachten zijn gestorven. Met de kredietcrisis is dertig jaar neoliberalisme in de afgrond gestort. De wereld staat aan de vooravond van snelle klimaatverandering en grote schaarste aan water en grondstoffen. Doorgaan op de oude voet kan niet meer. De recessie en de vergrijzing werpen een slagschaduw over de overheidsbegroting. Financiële markten speculeren op de soliditeit van de euro. Het kabinet moet aan de bak. Het wordt hard werken en niet zeuren.

Rechts heeft geen antwoord op de crisis. De VVD weet niets beters te verzinnen dan een crisispakket van dertig jaar geleden. Meer markt, minder overheid. Het CDA staat stil op de vluchtstrook, verstrikt in taboes en aanhoudende vragen over het politieke leiderschap. De PVV voert oorlog tegen hoofddoekjes. Op het failliet van het Angelsaksische model blijft rechts het antwoord schuldig.

Het antwoord moet komen van progressieve partijen. Op 9 juni ligt een meerderheid van vijf partijen, PvdA, D66, GroenLinks, SP en ChristenUnie, in het verschiet. Voor GroenLinks geldt: hoe progressiever, hoe liever.

De opgave voor de nieuwe progressieve formatie is niet mals. Centrale missie van het nieuwe kabinet: de boel bij elkaar krijgen. Waar rechts de kosten van de crisis laat neerslaan bij de minst draagkrachtigen en arme landen, staan eerlijk delen en progressieve hervormingen in het hart van het nieuwe akkoord. Onvrede en boosheid van kiezers beantwoord je niet met echoënde scheldpartijen, maar met nieuwe kansen, verheffend onderwijs, maatschappelijk verantwoord ondernemerschap en de blik vooruit. Op deze uitgangspunten moeten voornoemde partijen elkaar weten te vinden.

Het nieuwe kabinet combineert behoedzaamheid en daadkracht. Het overheidstekort wordt in vier jaar binnen de vereisten van het Europese Stabiliteits- en Groeipact gebracht. Dat vraagt om een pakket ombuigingen oplopend tot 12 miljard euro in 2015. Dat is enerzijds nodig om het tekort terug te brengen én binnen de Europese regels voldoende speling te hebben als de economie onverhoopt tegenzit. Anderzijds wordt zo rekening gehouden met de broze economie. Behoud van werk nu is belangrijk. Zit het mee, dan gaan alle meevallers naar aflossing van de staatsschuld. Met name onderwijs, de kraamkamer van nieuwe welvaart, burgerschap en maatschappelijke binding, krijgt extra geld.

De nieuwe premier krijgt de leiding over twee topprioriteiten: snelle verduurzaming van de economie en vernieuwing van steden en wijken. Aan haar komt de taak toe het bedrijfsleven en de energiesector mee te krijgen in een offensief gericht op groene innovaties en duurzame industriepolitiek. En ze wordt boegbeeld van een samenleving die iedereen insluit. Inderdaad: de nieuwe premier wordt een vrouw. De werving start binnenkort, met steun van de ChristenUnie.

Het zou goed zijn als het kabinet tegelijkertijd álle maatregelen invoert om op termijn volledig houdbare overheidsfinanciën te realiseren. Het volledige tekort van 29 miljard euro wordt dan gedekt. Dat kan alleen als partijen elkaars kracht de ruimte geven en vermijden om taboes negatief uit te ruilen, zoals onder Balkenende IV regel was. Dat is niet alleen een kwestie van geld. Het gaat in essentie ook om een herontwerp van de verhouding tussen overheid, markt en burger.

Het nieuwe kernkabinet van acht ministers krijgt aldus de politieke opdracht om met het oog op de lange termijn zes hervormingen tot stand te brengen: de financiële sector (te veel markt), de woningmarkt (overgesubsidieerd, te weinig markt), de arbeidsmarkt (bescherming van insiders), de pensioenmarkt (te duur, omgekeerde solidariteit), de energiemarkt (geen duurzaamheid, verkeerde markt) en de vervoersmarkt (te veel asfalt, te weinig markt) worden op de schop genomen. Inkomensoverdrachten van arm naar rijk worden afgebouwd, participeren staat voorop en duurzaamheid is leidraad.

Vooral hier zullen partijen moeten geven en nemen. Met name de nieuwe arbeidsmarkt zal voor discussie zorgen: durven SP en PvdA de oude schoenen (WW, ontslagrecht) in te ruilen? Is D66 bereid om mee te werken aan een actieve participatiestaat? GroenLinks hecht zeer aan optimale arbeidsdeelname van vrouwen en dat vraagt een vergelijk met de ChristenUnie. Cruciaal is hier de steun van de vakbeweging en ondernemersorganisaties in de vorm van een sociaal akkoord.

Langer doorwerken is nodig. De aanstaande arbeidsmarkttekorten in het onderwijs en de zorg verdienen een breed aanvalsplan. Maar langer werken moet ook kúnnen. Niemand zit te wachten op een nieuwe lichting oudere, laag opgeleide werklozen zonder kansen. Wie vroeg is begonnen, mag eerder stoppen. Hier ligt een compromis tussen D66 en SP voor het oprapen.

De verzorgingsstaat wordt omgebouwd naar een participatiestaat, geïnspireerd op de Scandinavische praktijk en met steun van moderne ondernemingen die de WW niet meer gebruiken als dumpplaats voor overtollig personeel, maar werknemers aan werkzekerheid helpen. Gemeentes krijgen de opdracht en de ruimte om alles te doen om mensen aan werk te helpen. Gedeeltelijke arbeidsgeschikte mensen krijgen steun op de arbeidsmarkt. Ontslagvergoedingen worden omgebouwd naar scholingsrechten. In de gezondheidszorg staat de menselijke maat centraal en wordt met goede voorzieningen in de eerste lijn geld bespaard. Daarover zijn de partijen het al op voorhand eens.

Dit progressieve kabinet staat voor de opgave om met deze agenda vertrouwen te winnen. Dat vraagt om open verhoudingen. Om te beginnen in het parlement, waar alle huidige politieke leiders het fractievoorzitterschap op zich nemen en geen post in het kabinet claimen. Daarmee krijgen parlement en kabinet de ruimte voor dualisme en open debat. Er komt geen honderd-dagentournee, maar in de werkwijze van het kabinet krijgen experts en maatschappelijke spelers vier jaar lang de ruimte om mee te denken. Vertrouwen is een werkwoord.

Zo’n progressief doorbraakkabinet heeft alleen kans van slagen als met name de PvdA kleur bekent. Ook voor de progressieve familie geldt dat conservatisme en behoud geen antwoord zijn op de wereld van nu. Dat geldt ook voor de SP, die op haar beurt D66 ervan kan overtuigen dat hervormingen zonder solidariteit geen perspectief bieden. Dat wordt een mooi gesprek, de koffie staat klaar.