Duitse filmmythe keert terug

De zwart-witfilmbeelden werden zacht oranje, en de massa- en gevechtsscènes overtuigen nog steeds. Maar liefst vier jaar werd er gewerkt aan de restauratie van Langs film Nibelungen.

De Nibelungen zijn oranje geworden. Dat is het eerste wat opvalt bij het bekijken van Fritz Langs monumentale film uit 1924. De wisseling van het contrastrijke zwart-wit naar het zachte oranje zoals de regisseur het ooit zelf heeft bedoeld, is het gevolg van een ingrijpende en pas voltooide filmrestauratie. Een mythe is terug, of eigenlijk een dubbele mythe: die van het verhaal zelf en van de film, een klassieker uit de tijd van de zwijgende cinema.

Er is geen sage meer Germaans dan het Nibelungenlied, het Middelhoogduitse heldenepos over Siegfried de drakendoder, Brunhilde, Kriemhilde en de duistere ondergang van een Bourgondisch koningsgeslacht, de Nibelungen, rond 436. Het Nibelungenlied wordt wel het nationale heldendicht van Duitsland genoemd; een enigszins dubieuze aanduiding omdat geen ander Duits werk zo heeft geleden onder misbruik door nationalisten en fascisten.

De Duitse cultuur is doordrenkt van de identiteitsbepalende Nibelungensage. Schrijvers en dichters als Friedrich de la Motte Fouqué, Ernst Raupach en Friedrich Hebbel verwerkten het in hun oeuvre. Wereldberoemd werd het door Richard Wagners hoofdwerk Der Ring des Nibelungen, een muzikaal drama in vier delen. De Duits-Oostenrijkse regisseur Fritz Lang verfilmde het epos. Zijn Nibelungen is nu volledig gerestaureerd, beleefde in die versie onlangs in Berlijn z’n première en is binnenkort op dvd te koop.

Fritz Langs Nibelungen was de favoriete film van Adolf Hitler. Geen wonder; de Führer was dol op Germaanse mythologie. Wagners Ring behoorde ook tot zijn lievelingswerken. De nazi’s zijn compleet aan de haal gegaan met Die Nibelungen. De Duitse geschiedkundige Alexander Demandt schrijft in zijn cultuurhistorische werk Über die Deutschen dat de moord op Siegfried in de Nibelungen naar de mening van de nationaal-socialisten de Dolkstootlegende symboliseerde, de waanvoorstelling dat de Eerste Wereldoorlog niet op het slagveld is verloren maar door toedoen van de linkse Duitse regering die het eigen leger een ‘dolkstoot in de rug’ had gegeven. Oppernazi Hermann Göring vergeleek de Duitse soldaten in het omsingelde Stalingrad (1943) met de Nibelungen; ook zij „streden tot het laatst”.

Maar met dat misbruik had Fritz Lang niets te maken. Zijn film was en is een meesterwerk. Je moet er even voor gaan zitten, maar De dood van Siegfried en De wraak van Kriemhilde – de twee delen van de in totaal vijf uur durende Nibelungen – zijn ook 86 jaar na de opnames van Lang nog steeds het aanzien waard. Al ogen sommige scènes zelfs in deze voorbeeldig gerestaureerde versie een beetje achterhaald. De renovatie duurde vier jaar en kostte meer dan 750.000 euro.

Fritz Lang (1890-1976) is dit jaar volop in het nieuws met gerestaureerde films. Tijdens de Berlinale, het Berlijnse filmfestival, ging in februari een gerenoveerde versie van Metropolis (1927) in première; Langs briljante, megalomane en uiterst kostbare sciencefictionfilm over het leven in de grote stad. Die gebeurtenis heeft de aandacht weggetrokken van de (toen praktisch) voltooide restauratie van de Nibelungen. Een ramp is dat niet, de liefhebbers weten de film toch wel te vinden. Het is hooguit jammer dat de oer-Duitse vertelling over Siegfried en Kriemhilde in het gedrang is gekomen. Met alle mythevorming, ook de negatieve, verdient dit verhaal meer aandacht dan de betrekkelijk lege plot van Metropolis.

De Nibelungen was een van de succesvolste films uit de jaren twintig van de vorige eeuw. De regisseur ging niets uit de weg: nieuwe visuele effecten, nog niet eerder beproefde beeldcomposities, technische innovaties. De massa- en vechtscènes overtuigen nog steeds. Geen computeranimaties: het blijft een sensatie. Het draaiboek van Thea von Harbou, echtgenote van Fritz Lang, zit goed in elkaar. En het is interessant om te zien dat ook in 1924 decorbouw vakwerk was. De stad, de dom en de burcht van Worms zijn destijds in de studio’s van Babelsberg in elkaar gezet. Een gevecht met een vuurspuwende draak zouden we nu zeker anders doen, maar toen was het filmisch niet eerder vertoond en ging het door voor een ware beeldrevolutie.

De gerestaureerde versie van de Nibelungen is vorige maand in de Deutsche Oper in Berlijn in première gegaan. Live ondersteund door het Hessische Rundfunkorkest onder leiding van Frank Strobel. Het orkest speelde de muziek die de Duitse componist en dirigent Gottfried Huppertz ooit speciaal voor Langs Nibelungen heeft geschreven. Muziek en film passen perfect bij elkaar. Het Berlijnse publiek was dolenthousiast.