Zeemans boekenberg wordt geveild

Zijn hele leven verzamelde literatuurcriticus en tv-presentator Michaël Zeeman boeken. In zijn huis in Rome stonden tienduizenden, die nu geveild worden.

Drie trailervrachtwagens vol boeken uit De Eeuwige Stad arriveerden een paar maanden geleden bij Veilinghuis Burgersdijk & Niermans in Leiden. De veilingmeesters stonden er verbluft naar te kijken. Ze hebben nog altijd pijn in hun rug van het tillen van de loodzware Italiaanse verhuisdozen. Nadat die allemaal waren uitgepakt bleek dat Michaël Zeeman in zijn veel te korte leven – hij overleed afgelopen zomer op vijftigjarige leeftijd – meer dan veertigduizend boeken had verzameld.

Voor wie ooit bij Zeeman thuis in Rome was, is de omvang van zijn collectie geen verrassing. De deur van zijn chique appartement om de hoek bij Mussolini’s stadspaleis ging niet helemaal open. Pal achter zijn voordeur begonnen de stapels boeken namelijk al. En wie een voet de hal in zette, werd vervolgens bij elke stap omgeven door boeken. Ze klommen langs elke muur tot het plafond. Nergens een streepje wit te zien. Horror vacui. In zijn studeerkamer was het nog erger. Daar bedekten boeken ook de gehele vloer. De gevreesde criticus restte slechts een smal, slingerend looppad tussen heuphoge stapels naar zijn computer.

Voor Zeeman waren boeken geen relieken. Hij was geen bibliofiel, laat staan iemand die zijn boeken met witte handschoentjes uit de kast pakte. Een boek is er om te lezen. Zijn bibliotheek was wat voor de werkman zijn timmerkist is – al bevatte Zeemans werkmansbibliotheek wel duizenden hamers en schroevendraaiers. Uit de veilingcatalogus en de keurig gestapelde en genummerde lots in het Leidse veilinghuis blijkt dat hij niet één biografie van Heinrich Heine bezat, maar een hele rij. Dat zijn afdeling Filosofie, Tweede Wereldoorlog, Occultisme en Poëzie verbazingwekkend diep én breed was. Vele malen groter dan voor het schrijven van welk stuk in welke krant ook nodig was.

Lezen leidde tot denken en denken tot schrijven. Als je een boek uit Zeemans bibliotheek ter hand neemt, zie je daar de sporen van. Hier en daar staat een streepje in de marge of een piepkleine aantekening. Meer niet. Zijn handschrift was omgekeerd evenredig aan zijn lengte. De twee meter hoge reus had een miniatuurhandschrift dat met het blote oog nauwelijks kan worden ontcijferd. Verder zijn Zeemans boeken smetteloos. Zonder vlekken of geknakte rug, al kocht en las hij ze overal. „Alleen God weet”, schreef hij, „hoeveel hotelkamers mij tegen het ochtendgloren onderuit hebben zien gaan in een met boeken bezaaid bed.”

De boeken in Zeemans bibliotheek zijn afkomstig uit alle windstreken. Hij torste ze mee uit Blackwell’s in Oxford, Hedegrens in Stockholm, Barnes & Nobles in New York en de boekhandels op de Boulevard Saint Germain in Parijs. Vooral moderne werken, een enkele keer ook antiquarische. Op strooptocht door Rome zag ik ooit hoe het gezicht van de eigenaar van de statige Libreria Antiquaria in de Via dell’Umilta ging glimmen toen Zeemans imposante gestalte opdoemde. Het was of de zon opkwam op het gelaat van de antiquaar. En dat was niet voor niets, want na anderhalf uur werden er twee forse stapels naast de kassa gezet en afgerekend. ‘Verder leven zonder deze boeken zou een misdaad zijn.’

En zo ging het elke dag. Een ongeneeslijke veelvraat was hij. Niet te stoppen, al kraakte zijn appartement steeds heviger onder al het nieuw en oud papier. „Huizen”, zei hij, „beoordeel ik op muuroppervlak, kamers op draagvermogen, koffers op weerbaarheid.” Begin vorig jaar, toen de dood op de deur bonsde, stond hij op het punt om te verhuizen naar een nieuw, ruim huis in Berlijn. Het was hem van harte gegund: over een jaar of vijftig in een immens pand, waar ook ter wereld, te worden omgebracht door het gewicht van zijn eigen bibliotheek. Dat is het ware Zeemansgraf.

Veiling non-fictie uit bibliotheek van Michaël Zeeman: 11 en 12 mei, bij Burgersdijk & Niermans in Leiden. Kijkdagen op 7 en 8 mei. De fictie volgt in september.