Zanger en schrijver

De wereld was weer eens kleiner dan ik had gedacht.

Een paar maanden geleden trok ik een boek uit de kast dat daar al jaren ongelezen had gestaan: Halverwege, een bloemlezing van Russische verhalen, vertaald door Charles Timmer. Het kwam in 1963 bij uitgeverij Van Oorschot uit. Ik begon erin te lezen. Prachtige verhalen, maar het best beviel me het langste: Het ga je goed, scholier!, van ene Boelat Okoedzjava. Over een jonge Russische soldaat die, zo bleek me later, net als Okoedzjava in de Tweede Wereldoorlog tegen de oprukkende Duitsers moest vechten. Een aangrijpend verhaal, geschreven in strak, direct proza.

Wie was deze Okoedzjava? Op YouTube zag ik enkele oude filmpjes van hem, nota bene als zanger van een soort Russische chansons. Hij had geleefd van 1924 tot 1997 en was in Parijs gestorven. Ons archief bevatte een korte necrologie, geschreven door Hubert Smeets, voormalig correspondent van deze krant in de Sovjet-Unie. Ik vroeg er Hubert naar. Hij begon te lachen. „Okoedzjava? Als ik met mijn vrouw in de auto zit, wil ze nog altijd dat ik een liedje van Okoedzjava draai.”

Hubert heeft een Russische vrouw, Olga Frantova (54), een arts die vijftien jaar geleden naar Nederland kwam. Ze heeft Okoedzjava niet persoonlijk gekend, wél heeft ze hem zien optreden. Okoedzjava blijkt als zanger veel bekender te zijn geworden dan als schrijver. Behalve het genoemde verhaal heb ik in het Nederlands dan ook alleen een korter verhaal van hem in het pas uitgekomen Moderne Russische verhalen kunnen lezen.

Olga heeft voor ons gesprek een dikke roman in het Russisch van hem meegenomen: Reis van amateurs. En verder een in Frankrijk uitgekomen cd, Le soldat en papier, met zijn beste Russische liedjes. (Voor liefhebbers: de Fransen spellen zijn naam als Boulat Okoudjava). Zij is als puberend meisje met zijn muziek opgegroeid. Ze vergelijkt hem eerder met Aznavour dan met Brassens, met wie hij vaker vergeleken wordt. „Hij was voor mij een zanger over vriendschap, vaderland, maar vooral liefde, veel liefde. Zijn werk was niet agressief, ging zelden over politiek. Het was romantische muziek, muziek om meisjes mee te versieren.” Ze vertelt dat hij bij arbeiders niet populair was, wel bij intellectuelen en studenten. Hij kwam op in de destalinisatieperiode, onder Chroesjtsjov, maar met de komst van Brezjnev kreeg hij het weer moeilijker. Pas vanaf de Perestrojka, in de jaren tachtig, kon hij overal in het openbaar optreden. Olga kwam meer over hem te weten toen ze in een Moskous ziekenhuis werkte. Haar bazin was bevriend met Boelats tweede vrouw. In die periode had hij een buitenechtelijke relatie die zijn huwelijk onder zware druk zette. Uiteindelijk koos hij voor zijn tweede vrouw, tevens een belangrijke promotor van zijn werk.

„Was hij een gelukkig mens?” vraag ik Olga. Nee, vermoedt ze, hij was een stille, introverte man, getekend door een vreselijke jeugd. Zijn Georgische vader werd in de jaren dertig vermoord door het regiem, zijn Armeense moeder moest jarenlang in de Goelag leven. Over die moeder heeft hij een schitterend verhaal geschreven, Onverwachte vreugde, in het Engels vertaald en via Wikipedia bij Boelat Okoedzjava te vinden onder ‘Externe links’.

Boelat Okoedzjava – een naam die voor mij even voorbijkwam als een schip in de nacht, zo’n schip dat je nooit helemaal vergeet.