In 2025 is de burger zelf weer verantwoordelijk

Het zou voor Nederlanders goed zijn als zij wat minder op de overheid en wat meer op hun eigen kunnen vertrouwden, vindt James Kennedy. Deel 12 in een serie.

Veel is in Nederland veranderd sinds de hoogtijdagen van de verzorgingsstaat. Maar Nederland blijft in mijn ogen – ik ben in Amerika geboren en getogen – een stijf gereguleerd land, waar iedereen leeft in het vertrouwen dat de staat voor haar burgers zorgt. De overheid bepaalt waar gebouwd wordt en waar parken en de winkels komen, elke boom is aangeplant, de koopkrachtplaatjes worden continu bijgesteld en zelfs achter de voordeur worden gezinnen in de gaten gehouden. Voor mensen die hun huur of ziektekostenverzekering nauwelijks kunnen betalen, is er huur- en zorgtoeslag, en iedereen is verzekerd van een minimuminkomen. Zelf bij beleid waar de burgers aan zet zouden moeten zijn – de Wet maatschappelijke ondersteuning – houdt de lokale overheid graag het heft in eigen handen.

Zelf bekruipt me af en toe een gevoel van benauwdheid. Deze hang naar zekerheid en gelijkheid lijkt te passen bij Nederland. Nederlanders morren niet als zij belasting moeten betalen, omdat ze houden van de zekerheid die de overheid hun biedt.

Uiteraard ben ik van huis uit wat anders gewend. Wij betalen niet graag belasting en zien de overheid snel als dief van onze zuur verdiende centen. Wij vinden dat mensen zelf verantwoordelijk zijn voor de keuzes die zij maken in hun leven. Uit een enquête van enkele jaren geleden bleek dat een meerderheid van de Amerikanen – ten onrechte – gelooft dat de spreuk ‘God helps those who help themselves’ ergens in de Bijbel staat. Wij vinden dat maatschappelijke organisaties en initiatieven zichzelf moeten bedruipen en vooral gerund horen te worden door enthousiaste vrijwilligers die hun hand niet ophouden bij de overheid.

Het is geen panacee voor de toekomst. Niet alleen draagt deze maatschappelijke visie bij aan een grotere scheiding tussen arm en rijk en meer onzekerheid, maar zij schept bovendien de illusie dat Amerikanen het eigenlijk kunnen stellen zonder overheid. Zo’n blinde vlek belemmert hun toekomst.

Maar het gaat in dit artikel om de toekomst van Nederland in 2025, niet van de VS. En het lijkt me in dit land van overregulering gepast om meer in te zetten op de Nederlandse ondernemersgeest, die mensen vertrouwen geeft in hun eigen vermogen, zodat zij als ‘rugged individuals’ hun eigen leven kunnen inrichten. Soms vrees ik dat het Nederlandse individualisme niets meer is dan Dutch courage, ze durven alleen risico’s te nemen omdat de verzorgingsstaat een goed vangnet biedt. Maar de toekomst kan het tegendeel bewijzen.

En daarom zou ik flink willen snijden in de overheidssubsidies om burgers weer zelf verantwoordelijk te maken voor hun leven. Maar wel zonder het kind met het badwater weg te gooien. Dus behoudt de mooie fiets- en wandelpaden en de schone overgang tussen stad en platteland. Maar stap af van het maakbaarheidsdenken en de paternalistische regelingen. Waarom moeten belastingkortingen bestaan voor gezinnen die werk en zorg combineren naast de kinderopvangtoeslag, de kinderbijslag, het kindgebonden budget en de arbeidskorting? Waarom worden particuliere organisaties nog steeds zwaar gesubsidieerd? Waarom hoeven studenten van vermogende huishoudens weinig te betalen voor hun studie? Waarom wordt er niet meer gedaan om Nederland een immigratieland te maken waarin talent en inzet verwelkomd wordt? Waarom wordt zoveel belastinggeld uitgegeven aan voorlichtingscampagnes om mentaliteitsveranderingen teweeg te brengen? Kunnen Nederlandse burgers daar niet zelf verantwoordelijk voor zijn?

Als de overheid meer van de burger verwacht, moeten de burgers de ruimte wel krijgen om die verantwoordelijkheid op zich te nemen. Tegen 2025 moeten de loonbelastingen omlaag en kan de overheid meer inkomsten genereren door consumptie en vervuiling te belasten. Als Nederlanders hun gewicht als burgers kunnen doen gelden, zal hun inzet ten bate van goede doelen de komende vijftien jaar verhoogd worden. Het is niet de bedoeling om burgers te stimuleren opdat de overheid ontslagen kan worden van de verantwoordelijkheid om te zorgen voor de zwakken in de samenleving. Maar het is van evenveel belang om de talenten van Nederlanders optimaal te benutten en het onderste uit de kan te halen.

James Kennedy is een Amerikaanse historicus, en hoogleraar Nederlandse geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam.