65ste Dag van de Overwinning

P1000238Heel Moskou bereidt zich dezer dagen voor op de militaire parade van aanstaande zondag, als voor de 65ste keer de Dag van de Overwinning wordt gevierd. Het heeft iets spannends en  ontroerends tegelijk. Want behalve van de marcherende soldaten, tanks, pantserwagens en raketdragers, die vrijwel dagelijks over het Moskouse asfalt denderen, en de talloze ‘overwinningsaffiches’  in veel winkeletalages, wemelt het ineens ook van de gedecoreerde oorlogsveteranen, voor wie dit lustrum, gezien hun hoge leeftijd,  wel eens het laatste zou kunnen zijn.P1000246Je hoeft maar een van die veteranen aan te spreken of je krijgt de gruwelijkste verhalen te horen, die je voorgoed doen beseffen hoe verschrikkelijk die oorlog voor de Russen toch is geweest. Het bijzondere aan Rusland is dat die veteranen het fijn vinden om hun relaas te doen, zeker aan een geïnteresseerde buitenlander. En dan zit je als correspondent ineens met een bejaarde man op een bankje in een park, hand in hand als de beste vrienden. En op zo’n moment  besef je weer eens hoe vreselijk de oorlog in dit deel van de wereld is geweest, met 26,6 miljoen doden, waarvan 8,6 miljoen militairen. Duitsland heeft in vergelijk daarmee maar zes miljoen mensen verloren, waarvan 4 miljoen militairen.

P1000234Al meteen in de eerste zes maanden van de oorlog sneuvelden aan Russische zijde de meeste soldaten: 4,6 miljoen man. Die verliezen waren te danken aan het feit dat Stalin in 1937 een groot deel van de top van het Rode Leger had laten executeren en er geen bekwame officieren meer waren toen hij die nodig had. Het Rode Leger was dan ook totaal onvoorbereid toen de Duitsers in juni 1941 Rusland binnenvielen. Stalin had teveel op zijn bondgenootschap met Hitler vertrouwd en waarschuwingen van de geheime dienst dat een Duitse inval ophanden was in de wind geslagen.

Eind 1941 waren alle soldaten van het eerste uur van de Duitse inval gedood of krijgsgevangen. Geleerden hebben uitgerekend dat het Rode Leger zich in de volgende vier jaar minstens twee keer geheel heeft vernieuwd. Van de officieren is 35 procent omgekomen, veertien keer zoveel als in het tsaristische leger tijdens de Eerste Wereldoorlog. Je kunt die omloopsnelheid goed begrijpen als je Vasili Grossmans magistrale oorlogsroman Leven en Lot leest, waarin ook een fraai beeld wordt gegeven van de Stalinterreur in de eigen gelederen en van het uitroeien van de joden in Oekraïne (met als tragisch hoogtepunt de brief van de moeder van de kernfysicus Strum over haar naderende einde in de gaskamer).

P1000244
In Rusland is de afgelopen maanden een felle discussie gevoerd over het al dan niet etaleren van affiches met de afbeelding van Stalin. Vooral in Moskou liep de ruzie hoog op, toen burgemeester Loezjkov bekendmaakte tien enorme Stalinaffiches te willen ophangen bij het museum voor de Tweede Wereldoorlog. Hij zou dat hebben gedaan om zich te verzekeren van de steun van de oorlogsveteranen. Maar het haalde hem de woede op de hals van veel antistalinisten, vaak mensen die tijdens de Grote Terreur familieleden hebben verloren, die een felle campagne tegen de affiches begonnen te voeren.

P1000240Uiteindelijk hakten Medvedev en Poetin - die de laatste tijd forse stappen zetten op het terrein van het erkennen van de misdaden die onder Stalin zijn begaan - de knoop door en verboden ze de expositie van de affiches in het openbaar. Het Moskouse stadsbestuur kwam met het excuus dat het weer te slecht zou zijn (het is nu 25 graden en de zon schijnt aan een strakblauwe hemel) en dat vandalen ze zouden kunnen vernielen. Eerder lijkt het zo dat het Kremlin een nieuwe overwinning heeft geboekt in zijn campagne om Loezjkov, die Moskou al bijna twintig jaar als zijn persoonlijke leengoed bestuurt, af te zetten.

Toch is het tot een klein compromis gekomen om de veteranen, die Stalin zien als hun aanvoerder, niet al te ongelukkig te maken. Op de gevel van enkele musea en concertzalen hagen nu kleine affiches van zo’n 100 bij 60 centimeter waarop een portret van Stalin staat dat omringd wordt door portretten van alle andere Russische maarschalken.

P1000233De strijd om de Stalin-affiches voltrekt zich ook elders in Rusland. In Sint-Petersburg was een Stalinportret op een stadsbus gespoten, op bestelling van een veteranenorganisatie. Tegenstanders hebben die afbeelding nu beklad met verf, waarna de veteranen die verf weer hebben verwijderd. In Syktivkar, hoofdstad van de Komi-republiek, waarheen in de jaren dertig veel Stalinslachtoffers werden verbannen,  zijn billboards met Stalinposters door tegenstanders beklad. Hopelijk doen al deze kluchtige activiteiten niets af aan de herdenking van de oorlog, die voor mijn meeste oudere Russische vrienden - veteranen, moeders die loopgraven hebben gegraven bij de verdediging van Moskou, joden wier ouders bij Babi Yar zijn vermoord - nog altijd een van de belangrijkste momenten van het jaar is.  En dat kun je niet anders dan eerbiedigen.