Dolende Don Quichotte is waardige gentleman

Opera Don Quichotte van J. Massenet door de Munt Brussel o.l.v. Marc Minkowski. Gezien: 4/5 Muntschouwburg Brussel. T/m 19/5 (wisselende bezettingen). Radio: Klara 22/5. Video Grote Markt en uitzending via Arte: 8/5 ****

José van Dam, de wereldberoemde Belgische bas-bariton, neemt na vijftig jaar op grootse wijze afscheid van het operapodium en van de Brusselse De Munt. Daar zong hij dertig jaar lang elk seizoen een rol, naast zijn vele optredens in de belangrijkste operahuizen. José van Dam vertolkt nu de titelrol in een nieuwe productie van Don Quichotte van Jules Massenet van regisseur Laurent Pelly: roerend met onvergetelijke toneelbeelden, zoals van paarden die met de geliefde Dulcinée dansen en gitaar spelen.

De voorstelling is zaterdag live te zien op videoschermen op de Brusselse Grote Markt en op ARTE-tv. Op 23 mei is er een gala. De eerste voorstelling werd dinsdag bijgewoond door de Belgische kroonprinses Mathilde, op wier huwelijk Van Dam ook zong. Van Dam, officieel Joseph van Damme, werd in 1998 door koning Albert II in de adelstand verheven: hij is baron.

Don Quichotte viert ook al een jubileum. Een eeuw geleden, kort na de wereldpremière in Monte Carlo, werd de opera in Brussel gezongen door de legendarische Rus Fjodor Sjaljapin. Hij was een gevierd titelrolvertolker in Boris Godoenov, een van de glansrollen van José van Dam, naast onder andere Falstaff, Don Giovanni en Escamillo in Carmen.

Van Dam, die in augustus 70 wordt, heeft zijn stem altijd zeer verstandig gebruikt. Hij was terughoudend in de keuze van zijn rollen en stelde altijd de intensiteit van de vocale esthetiek boven een enerverende, maar uiteindelijk voor de stem schadelijke expressie. Zijn stem heeft inmiddels, hoe kan het ook anders, wel minder draagkracht.

Maar het mooie van Van Dam in deze toch al milde Don Quichotte is dat die bescheidener présence een ingetogener, waardiger èn tragischer uitstraling dan gebruikelijk geeft aan de dolende ridder Don Quichotte. Hij roept voortdurend sympathie op.

Het vier eeuwen oude personage van Cervantes wordt vaak getypeerd als grotesk en lachwekkend, de ridder van de droevige figuur, de nobele gek, de antiheld, die droom en realiteit niet kan onderscheiden. De Don Quichotte van Van Dam is een goedwillende gentleman, ook al ziet hij de desolate wereld waarin hij rondtrekt als bergen liefdesbrieven aan zijn geliefde Dulcinée (Silvia Tro Santafé), even grillig en liefdevol als Carmen.

Massenets Don Quichotte is een subtiele psychologische studie, die slechts zeer gedeeltelijk het beroemde verhaal volgt. Het spectaculaire gevecht met de windmolens is een strijd tegen al het kwaad in de wereld. Don Quichotte lijkt wel Christus zelf met de bekeerde rovers als discipelen. Empathie stroomt door de zaal wanneer zijn trouwe knecht Sancho Pancha (Werner van Mechelen) als zijn profeet een vervoerend pleidooi houdt voor de oprechtheid van zijn meester, voor de grote waarde van diens morele gelijk.

Jammer dat regisseur Pelly geen oplossing heeft voor de langdurige scènewisselingen achter gesloten doek met verder overbodige tussenspelen. Marc Minkowski dirigeert de afwisselende muziek met veel stijlgevoel en flair.