Hoofdredacteur beter geen lid van de directie

Een redactie behoort onafhankelijk te opereren. Toch moet de directie enige zeggenschap hebben. Maar vermeng de belangen nooit, meent Piet Hagen.

In de berichtgeving over het conflict tussen hoofdredacteur-directeur Birgit Donker en de huidige eigenaren van NRC Media kregen de lezers een dubbele boodschap te horen. Enerzijds wekte het aftreden van Donker de indruk dat de onafhankelijkheid van de krant in gevaar was, anderzijds verzekerde president-commissaris Derk Sauer dat hij de autonomie volledig respecteerde. Wie moeten we geloven?

Het begon ermee dat de hoofdredacteur van NRC Handelsblad toetrad tot de directie. Dat kwam in de geschiedenis van de Nederlandse pers ook vroeger wel voor, maar tegenwoordig lijkt deze combinatie van functies gemeengoed te worden. Dat heeft voordelen, omdat de hoofdredacteur dan zichtbaar medeverantwoordelijk is voor het resultaat (oplage en exploitatie), maar ook grote nadelen. Commerciële overwegingen kunnen de onafhankelijkheid van de redactie in de weg staan.

Een ander nadeel is dat de in het management verzeilde hoofdredacteur gemakkelijk vervreemdt van zijn redactie. Er moet gewoon te veel vergaderd worden en de hoofdredacteur is ook gedwongen beslissingen te verdedigen die in de directie genomen zijn. Dat lijkt zich ook nu te wreken: de afstand tussen de eenzaam opererende hoofdredacteur en de redactie was te groot geworden.

Donker heeft het standpunt verdedigd dat de hoofdredacteur verantwoordelijk is voor alle redactionele producten die onder de naam NRC verkocht worden. Dat is begrijpelijk, zeker als men denkt aan de ontstaansgeschiedenis van de website en nrc.next. Maar geldt dat ook voor alles wat in de toekomst nog door NRC Media wordt bedacht? Stel dat nrc.next verder groeit en een populaire kant opgaat, kan dat product dan niet onder verantwoordelijkheid van een eigen hoofdredacteur verschijnen? Doorplaatsing van stukken blijft dan mogelijk, maar alleen als de afnemende krant dat voor eigen verantwoording neemt.

Als het om de verkoop van boeken, cd’s, reizen of wijnen gaat, is het zelfs wenselijk dat de hoofdredactie daarmee niet te veel bemoeienis heeft. Scheiding van commercie en redactie draagt juist bij aan de onafhankelijkheid. Je zou in het colofon kunnen zetten dat de hoofdredactie verantwoordelijk is voor de redactionele inhoud van NRC Handelsblad (op papier en digitaal), maar niet voor alles wat onder de vlag van NRC Media wordt verkocht.

Omdat zulke kwesties oplosbaar lijken, doemt de vraag op of er toch meer aan de hand is. In het recente verleden is PCM Uitgevers, waartoe deze krant tot voor kort behoorde, op de rand van de afgrond gebracht door Britse roofkapitalisten. Kan dat opnieuw gebeuren? In Engeland zijn persbaronnen gewoon kranten hun politieke voorkeur op te dringen. Kan dat hier straks ook? Ik zeg niet dat Sauer cum suis verkeerde bedoelingen heeft, maar de eigendomsstructuur van een krant als NRC Handelsblad biedt geen absolute garanties.

Een toekomstige hoofdredacteur die de autonomie van de krant wil verdedigen, moet allereerst zorgen voor een sterke band met de redactie. Dan is het beter geen lid te zijn van de directie. Goed overleg is nodig, al was het maar omdat ook directies goede ideeën kunnen hebben. Maar vermenging van redactie en commercie moet worden vermeden.

In de tweede plaats is versterking van de band met de lezers nodig. Dat kan door een betere uitleg van de idealen waarvoor NRC Handelsblad staat. Daarbij is een verwijzing naar de principes van de markt, waaraan ook deze krant onderworpen is, niet voldoende. Ook bij een liberaal dagblad is immers niet de winst van aandeelhouders, maar vrije nieuwsgaring en meningsvorming het belangrijkste motief. Dat belang kan niet vaak genoeg worden benadrukt.

Misschien is het mogelijk de stichting Lux et Libertas, die de idealen van deze krant verdedigt, een sterkere rol te geven in het contact tussen krant en lezers. Want hoe belangrijk de autonomie van een redactie ook is, uiteindelijk zijn het de lezers die een krant in stand houden.

Piet Hagen, oud-hoofdredacteur van De Journalist, was van 2003 tot 2005 ‘extern criticus’ van NRC Handelsblad.