Noodkrediet Grieken is pas het begin

De financiële markten krijgen hun zin – Athene krijgt noodleningen van de eurolanden en het IMF – maar ze reageren lauw.

Europa heeft er drie maanden op moeten wachten, maar gisteren was het zover. „De ministers van Financiën van de eurozone hebben eindelijk een definitief besluit genomen”, zei voorzitter Jean-Claude Juncker van de eurogroep in Brussel. „Er zijn momenten geweest dat ik mijn geduld bijna verloor, maar zo werken democratieën nu eenmaal. Je moet openbare debatten en debatten in parlementen respecteren.”

Juncker, premier en minister van Financiën in Luxemburg, deed zijn uiterste best om het definitieve pakket aan bilaterale leningen aan Griekenland te verdedigen: 110 miljard euro voor de komende drie jaar, waarvan de vijftien eurolanden 80 miljard voor hun rekening nemen en het Internationaal Monetair Fonds (IMF) 30. Daarbij vragen alle regeringen van eurolanden banken „op vrijwillige basis” Griekse staatsobligaties te kopen en versoepelt de Europese Centrale Bank (ECB) de voorwaarden voor Grieks onderpand – een maatregel die pas vanochtend werd aangekondigd.

Als ‘tegenprestatie’ brengt Griekenland zijn begrotingstekort in dezelfde periode terug van ruim 13 naar 2,6 procent van het bruto binnenlands product. Dit betekent 26 miljard aan bezuinigingen plus drastische hervormingen. Elk kwartaal beoordelen de ECB, het IMF en de Europese Commissie de voortgang. Zo nodig leggen ze Athene nieuwe maatregelen op.

Deze cijfers zijn niet nieuw, al vallen ze iets lager uit dan verwacht. De besluitvorming over het ‘Griekse pakket’ duurde drie maanden, waarbij gaandeweg steeds specifiekere bedragen werden genoemd. Maar nu die bedragen er eindelijk zijn, gekoppeld aan keiharde ingrepen in de Griekse economie waar de financiële markten al maanden om roepen, nu zijn de reacties zorgwekkend lauw. De euro daalde vanmorgen, bij het openen van de markten, licht in waarde. Er kwam ook geen enkel duidelijk signaal dat de markten niet door zouden gaan met hun aanvallen op Portugal en Spanje – andere eurolanden die in financiële moeilijkheden verkeren en die, in navolging van Griekenland, afgelopen weken de rente op hun staatsleningen zagen stijgen na verlaging van hun kredietstatus door kredietbureaus.

Een kloekere besluitvorming van de eurozone, schreef ECB-directielid Lorenzo Bini Smaghi vandaag in de Italiaanse krant Corriere della Sera, had deze ‘besmetting’ wellicht kunnen stoppen. Daar lijkt het nu te laat voor. „Veel personen, onder wie schrijver dezes, hadden een snellere en meer efficiënte procedure gewild. Een procedure die had vermeden dat de markten in een soort kettingreactie terechtkwamen, en die had vermeden dat het vertrouwen in de euro was gedaald.” Oorzaak voor deze vertragingen zijn „onzekerheden, een gebrek aan leiderschap, nationalistische oprispingen en inefficiënte procedures”.

De Duitse filosoof Jürgen Habermas velde in de Financial Times hetzelfde vernietigende oordeel en richtte zijn pijlen op de Duitse bondskanselier Angela Merkel.

Vervolg Griekenland: pagina 9

Grieks pakket maakt op markten weinig indruk

Dat Merkel drie maanden op de rem had gestaan voor ze met de leningen kon instemmen, vooral uit angst voor de wraak van de kiezer en binnenlandse rechtszaken, noemt Habermas gevaarlijk voor de toekomst van Europa. „De narcistische mentaliteit van een zelfgenoegzame kolos in het hart van Europa is geen garantie meer dat de instabiele status quo in de EU bewaard blijft. Politici die in eigen land risico’s durven nemen voor Europa, zijn een uitstervend ras.”

Dezelfde marktanalisten die tot voor kort zeiden dat Griekenland ingrijpender moest bezuinigen om zijn geloofwaardigheid en lagere rentestanden terug te winnen, zeggen vandaag dat het land zijn eigen groeipotentieel tenietdoet met zoveel bezuinigingen. In Sydney, waar de handel vanmorgen als eerste werd opgevat na het akkoord van gisteren, zei Tony Morriss van ANZ Bank tegen een persbureau dat je daarom „op langere termijn een vraagteken moet zetten bij de houdbaarheid van zo’n niveau van bezuinigen.”

Een andere reden dat de reacties vanmorgen niet positief waren, was de vrees voor politieke turbulentie in Griekenland. De steun voor de Griekse premier George Papandreou, die een half jaar lang een van de populairste regeringsleiders was in Europa, begint volgens opiniepeilingen langzaam af te kalven. Zijn minister van Financiën George Papaconstantinou, die gisteren ook in Brussel was, zei dat „het beeld van één brandende auto in Athene meteen de wereld overgaat”, maar dat daarmee nog niet alle Grieken tegen de hervormingen zijn. Maar hoe langer dit duurt, hoe meer risico Papandreous regering loopt.

Al deze factoren scheppen een grimmig klimaat voor de bijzondere top van regeringsleiders van eurolanden die vrijdag wordt gehouden. Formeel gesproken, zei Juncker gisteravond, is die top niet meer nodig om de leningen voor Griekenland nogmaals goed te keuren. Die leningen zijn erdoor, verzekerde hij, en moeten deze week alleen nog door een aantal nationale parlementen. „De ministers hebben de beslissing vanavond genomen.” Dit was misschien anders geweest als hij eind vorig jaar „wel tot president van Europa was gekozen”, sneerde hij.

De president van Europa werd zoals bekend Herman Van Rompuy, die de top vrijdag (tot onvrede van EU-voorzitter Spanje) zal voorzitten. Een van de redenen dat de vergadering van de ministers gistermiddag uitliep, was dat zowel Juncker als Van Rompuy de leiding wilde over de finale beslissing van het leningenpakket. „De gesprekken zaten een poosje vast op de vraag of er nu al, of pas vrijdag over beslist moest worden”, zegt een ingewijde. Uiteindelijk werd besloten dat de beslissing over Griekenland gisteren zou vallen omdat de verwachtingen al te hoog waren gespannen, en dat de regeringsleiders zich dan vrijdag kunnen buigen over de toekomst van de eurozone. Dit wordt hét grote thema, de komende tijd.

Griekenland mag voorlopig buiten gevaar zijn, andere zwakke eurolanden zijn dat niet. Niemand denkt dat de pijnlijke operatie van de afgelopen drie maanden op enigerlei wijze herhaald kan worden. „Dit was eens maar nooit weer, zowel politiek als financieel”, zeiden meerdere diplomaten gisteren, meer bezwaard dan opgelucht. Leningen voor Portugal of Spanje „zijn niet aan de orde”, verzekerde eurocommissaris Olli Rehn (Monetaire Zaken). Toen Juncker er een vraag over kreeg, antwoordde hij niet eens. Precies zo reageerden zij en andere Europese politici een paar maanden geleden op vragen over Griekenland.

De enige manier om herhalingen te vermijden is snel een daadkrachtig management van de euro opstellen – met zoveel daadkracht en snelheid als in het Europese woordenboek staan. Frankrijk, Duitsland en de Europese Commissie zijn druk bezig voorstellen op schrift te stellen voor een steviger Stabiliteitspact met keiharde begrotingseisen en sancties erin, een Europese economische regering om nationaal economisch beleid beter te coördineren en een systeem om eurolanden voortaan – als het écht niet anders kan – centraal geld te lenen. Een nieuw gevecht komt er nu aan. Dat kan weleens beslissend zijn voor de euro.

Lees het artikel van de Duitse filosoof Jürgen Habermasvia nrc.nl/griekenland