Ik twijfel dus ik ben

Verlichtinglight is een rehabilitatie van de Nederlandse Verlichting.

Het is een geschiedenislesje, vol met interessante, geestig gebrachte, informatie.

Het trefwoord ‘Pruikentijd’ heeft ontwerpersduo Klavers van Engelen dankbaar aangegrepen om de krankzinnigste kostuums te ontwerpen voor het toneelstuk Verlichtinglight.

Marcel Musters heeft een wilde pruik gekregen, en een wijd uitstaand gewaad, waarin hij bourgondisch uitgezakt kan zitten. Dick van den Toorn draagt hakjes en wijde mouwen waarmee hij enthousiast kan zwaaien. De 18de-eeuwse mode is het uitgangspunt, maar de snit is duidelijk 21ste-eeuws, alles een beetje groezelig en bij elkaar geraapt.

Met Verlichtinglight schrijft Joan Nederlof een rehabilitatie van de Nederlandse Verlichting, de enigszins vergeten 18de-eeuwse periode, die al snel werd overschaduwd door de Franse tijd en aansluitend de Restauratie, toen Nederland een koninkrijk werd. Overigens krijgen de Patriotten hun verdiende credits vooral niet, omdat ze heulden met de Franse bezetter, maar dat vertelt Nederlof er niet bij. Uit Nederlofs spreekbeurttoneel blijkt dat de verlichtingsidealen toen weliswaar in de kiem werden gesmoord, maar dat ze inmiddels tot de pijlers van de Nederlandse staat behoren: democratie, de rechtsstaat, scheiding van kerk en staat, zelfbeschikkingsrecht, vrijheid voor het individu om zichzelf te ontplooien.

Het geschiedenislesje – tv-presentator Hans Goedkoop geeft op band nog wat toelichting – wordt losjes verpakt in een toneelstuk over drie regentenbroers die eind 18de eeuw hun moeder verliezen. De eerste is een apolitieke bruut, de tweede een pessimistische tegenstander van de Verlichting, de derde een enthousiast amateurwetenschapper en aanhanger van de nakende revolutie. Daarnaast zijn er nog twee bedienden, de een een radicale, de ander een orangist. Prinsgezind, Staatsgezind, gematigd Patriot, radicaal Patriot: In de vijf personages zijn zo de stromingen vertegenwoordigd die de Republiek in zijn nadagen verscheurden.

Het toneelstuk heeft verder niet veel om het lijf, en dient duidelijk als vehikel voor het essay. Als het stuk wel enige dramatische handeling krijgt – regent verkracht huisknecht en laat hem executeren – is dat eigenlijk storende afleiding.

Komische grootheden Marcel Musters, Dick van den Toorn en Han Kerckhoffs spelen de drie broers, ieder met hun eigen speelstijl. Musters als een hedonistisch beest, een „gevoelsmens”, Kerckhoffs als de brommerige calvinist, Van der Toorn innemend blijmoedig en open. Joan Nederlof en Sieger Sloot spelen de bediendes en praten steeds het publiek bij.

Nederlof heeft de dialogen doorspekt met verouderde, 18de-eeuws aandoende taal die geestig wordt ver haspeld. Daarnaast wemelt het van de 21ste-eeuwse anachronismen, niet alleen voor het komische effect en om de toegankelijkheid te vergroten, maar ook om de relevantie voor het huidige Nederland te benadrukken.

De verdienste van deze rommelig opgezette voorstelling is dat ze zoveel interessante informatie losjes en geestig brengt. Het zou voor het betoog en het drama wel beter zijn geweest als Nederlof in haar tekst meer tegenstand tegen de verlichtingsidealen had aangebracht. De conservatieve regenten zijn zo slecht en dom, en hebben zo weinig verweer, dat je te makkelijk kiest voor de vernieuwers.

Verlichtinglight eindigt met een talkshow waarin een populistische politica, van de partij Fier op Nederland, met ingestudeerde grapjes, lachjes, ijzeren optimisme, lege slogans en hier en daar een onterechte sneer, de vloer aanveegt met twee redelijke politici. De Verlichting, zo wil Nederlof zeggen, is nog relevant, maar faalt als ze geen rekening houdt met de irrationele driften die een mens ook drijven. „Ik twijfel dus ik ben” is nog altijd een goede leidraad, maar de twijfelende rede verliest het makkelijk van overtuigde redeloosheid.

Theater

Verlichtinglight door Mugmetdegoudentand.

Tournee t/m 30/10. www.mugmetdegoudentand.nl ***