Mensapen twijfelen soms over geheugen, net zoals de mens

Hoe test je bij mensapen het bestaan van kennis over kennis? Van metakennis? Beoordelen zij bijvoorbeeld het eigen geheugen? Gedragsonderzoeker Josep Call van het Max Planck Instituut voor evolutionaire antropologie in Leipzig, denkt een oplossing te hebben. Hij bewijst: mensapen kunnen twijfelen aan het eigen functioneren en geheugen. Die zelftwijfel werd altijd gezien als een hoogst menselijke eigenschap (Animal Cognition, maart 2010).

Call sloot in zijn aanpak aan bij het zo genaamde paspoort-effect. Voor een belangrijke reis controleren mensen stelselmatig en voorspelbaar of ze paspoort en tickets inderdaad bij zich gestoken hebben. Na het pakken, nog wat langer na het pakken, op de ochtend van het vertrek, en nog na het dichttrekken van de huisdeur. Maar ze doen dat niet wanneer ze zeker van zichzelf zijn doordat ze net eerder al gecontroleerd hebben. Na verloop van tijd rijzen er twijfels aan de overtuigingen. Checken mensapen hun overtuiging op eenzelfde manier?

Bonobo’s, chimpansees, gorilla’s en orang-oetans kregen twee ondoorzichtige plastic buizen voorgelegd, terwijl ze hadden gezien dat in de linker of juist rechter buis eerder voedsel was gestopt. Eén buis mochten ze kiezen. Geen probleem. Als de dieren een tijdje moesten wachten vergaten ze een enkele keer welke kant ze ook al weer moesten hebben, hoewel hun score over het algemeen goed bleef. Om te kijken of ze twijfels hadden bij hun beslissingen gaf Josep Call ze de gelegenheid eerst in de pijpen te kijken alvorens toe te tasten. Na niet of relatief kort wachten maakten de dieren daar weinig gebruik van. Maar naarmate er meer tijd verstreek steeds meer. Ook na perioden waar hun score zonder kijken doorgaans al goed was. Verhoging van de kosten van een vergissing had hetzelfde effect. De in de pijp van waarschijnlijke keuze turende mensapen overtuigden zich ervan dat ze het inderdaad bij het rechte eind hadden. Al waren ze vrij zeker van hun zaak, helemaal vertrouwen deden ze zichzelf niet. De door Call aangetoonde twijfel toont volgens hem een subtiel gedachtenproces aan dat niet eerder buiten de mens gezien werd.Frans van der Helm