Katyn en verder

katyn_wood_massacreGisteravond zag ik eindelijk Andrej Wajda’s speelfilm Katyn, het indrukwekkende drama over de bijna 22.000 Poolse legerofficieren, geestelijken, artsen, advocaten, (hoog)leraren, parlementariërs, landheren, fabrikanten, journalisten, schrijvers en politieofficieren, die in april 1940 door de NKVD met een schot in het achterhoofd in zowel het Katyn-bos bij  Smolensk, als  in gevangenissen in Tver, Charkov en Moskou werden geëxecuteerd. Wajda’s vader was een van de officieren die in Katyn omkwamen.

De moordpartij werd in het geheim uitgevoerd, op bevel van Stalin, die toen bondgenoot van de nazi’s was. Voor veel gewone Russen werd dat geheim in zijn onmenselijke  omvang pas vorige week onthuld, met het (twee keer) uitzenden van die film op de Russische staatstelevisie en nederige woorden van premier Poetin bij de Pools-Russische herdenkingsplechtigheid op 7 april.

Wajda’s film was tot vorige week in Moskou maar twee keer in de bioscoop te zien. In de rest van Rusland is hij waarschijnlijk nooit vertoond. Op dvd kon je hem alleen maar in enkele speciale winkels kopen voor zo’n 65 euro, waardoor de aanschaf werd ontmoedigd. Maar nu schijnt Poetin de uitzending van Katyn op de staatstelevisie zelf te hebben verordonneerd en daar helpt natuurlijk geen enkele censuur tegen.
images-2De vermeende redenen voor de moordpartij op de Polen variëren: volgens Lavrenti Beria, het hoofd van de NKVD, moesten de ‘landheren’ worden uitgeroeid (veel van die officieren en intellectuelen waren aristocraten of leden van de bourgeoisie). Stalin zou, zoals Poetin tijdens de herdenking op 7 april zei, wraak willen nemen voor de in Poolse gevangenschap omgekomen Russische soldaten tijdens de Pools-Russische oorlog van 1919-1921. Hij zou zich schuldig over hun dood hebben gevoeld. Ook wordt door sommigen geopperd dat de Russen de concentratiekampen aan de Russisch-Poolse grens, waar die officieren, priesters en intellectuelen aanvankelijk opgesloten zaten, nodig hadden voor verse gedeporteerden uit onder meer de enige maanden later  door de Russen te bezetten Baltische republieken. Daar zou de elite ook op grote schaal worden afgevoerd, zoals de Estse schrijver Jaan Kross in zijn boeken zo indrukwekkend beschrijft.

In 1943 werd het eerste massagraf in het bos van Katyn - de executieplaats was overigens een rustoord voor NKVD’ers -  door de nazi’s gevonden. Er lagen 5000 lijken in dat graf. De Duitsers gebruikten die vondst natuurlijk meteen voor hun propagandadoeleinden. Al hadden ze daarbij pech dat onder de vermoorde intellectuelen ook zo’n 900 Poolse joden zaten, waardoor ze hun geliefde term ‘joodse-bolsjewistische samenzwering’ daarbij niet konden gebruiken. Zelf waren ze toen namelijk, net zo in het geheim als de NKVD drie jaar eerder, volop bezig met het uitroeien van joden.

De Russen hebben de verantwoordelijkheid voor de executie van die 22.000 Polen vanaf de ontdekking van dat massagraf bij Katyn meer dan een halve eeuw lang ontkend. Toen na juni 1941 de machtsverhoudingen veranderden en Nazi-Duitsland van beste vriend ineens de vijand van Rusland werd, sloot Stalin een pact met de Poolse regering in ballingschap. Gevraagd door de Poolse generaal Sikorski wat er toch met zijn officieren was gebeurd, antwoordde hij: ,,Die zijn gevlucht.” Churchill wist toen al beter.

Katyn, zoals de verzamelnaam voor de moorden luidde, was een van de grootste leugens van de Sovjet-Unie. Ik weet nog goed dat ik in 1989 in Amsterdam  een gastlezing bijwoonde van een Russische hoogleraar geschiedenis, die desgevraagd bleef volhouden dat de Duitsers achter de moord zaten. De scherpzinnige UvA-historicus en Ruslandspecialist Wim Roobol sprong toen woest uit de collegebanken op en maakte de gasthoogleraar voor leugenaar uit. De hoogleraar deed, als echte Sovjet-apparatsjik, net alsof er niets aan de hand en zette zijn leugenachtige betoog voort.

images-1Het waren Gorbatsjov en vooral Jeltsin die in de jaren negentig van de vorige eeuw met de waarheid naar buiten kwamen. Gorbatsjov aarzelde nog een beetje, maar Jeltsin openbaarde zelfs het executieverzoek van Beria aan Stalin en onthulde een gedenksteen op de plaats van de moord. Maar ook daarna waren er hardnekkige stalinisten of Russische patriotten (ook op dit blog) die de schuld van de NKVD bleven ontkennen. Zij moeten nu behoorlijk van slag zijn, nu zelfs Poetin de waarheid niet uit de weg gaat.

De Pools-Russische betrekkingen bleven door Katyn tot enkele weken geleden besmet. Wajda laat in zijn film goed zien hoe ook na de oorlog door de Poolse handlangers van Moskou met alle macht werd geprobeerd de schuld in de schoenen van de Duitsers te schuiven. Aangrijpend in die film is ook dat de vrouwen en kinderen van die officieren kort na het wegvoeren en executeren van hun mannen door de NKVD werden opgepakt en naar de Goelag werden afgevoerd of ook vermoord. De genadeloosheid en onmenselijkheid van Stalins regime blijkt er uit alles.

images

Familieleden van de vermoordden, die die versie van de Russen niet accepteerden en hun eigen verhaal verkondigden, werden in de eerste jaren na 1945 opgepakt en geïntimideerd. En aangezien de Poolse intelligentsia vrijwel was uitgeroeid, waren er in latere jaren ook maar weinigen die de herinnering aan het drama in woord en geschrift voor een groter publiek levend konden houden. De reisjournalist Ryszard Kapuscinski omschreef het na-oorlogse Polen als een wereld waarin je je als niet-communist onzichtbaar moest zien te maken om te kunnen overleven.

Dat premier Poetin op 7 april in Katyn op zijn knieën viel is dan ook heel bijzonder. Poetin, die zich in eigen land toch vaak opstelt achter de oorlogsveteranen (onder wie behoorlijk wat ex-NKVD’ers zitten, die anders dan het gewone voetvolk minder vaak aan het front vochten en dankzij hun royale voedselrantsoenen betere overlevingskansen hadden), sprak wijze woorden, al bood hij à la Willy Brandt geen excuses namens zijn land aan. Wel kritiseerde hij de ontkenning van de moord tijdens de Sovjet-Unie, maar hij waarschuwde er ook voor dat het onjuist zou zijn die moord in de schoenen van het Russische volk te schuiven. Katyn was volgens hem het gevolg van staatsterreur. En juist die uitspraak is voor een ex-KGB’er als Poetin heel bijzonder, omdat hij daarmee het hele stalinisme veroordeelt.

De Polen zijn echter nog niet tevreden met Poetins uitspraken. Ze willen hervatting van het gerechtelijk onderzoek naar de daders van Katyn. Dat onderzoek is na veertien jaar in 2004 door het Russische OM stopgezet omdat de verdachten zouden zijn overleden. Desalniettemin eisen de Polen opening van de archieven van de NKVD. En dat is iets wat Poetin nu weer niet wil, waarschijnlijk omdat hij uit de rangen van de opvolger van die NKVD komt. Binnen die organisatie geldt trouw aan vroegere collega’s nog altijd als het hoogste goed.

Met het naderen van de 65ste Dag van de Overwinning op 9 mei, als in Moskou op last van burgemeester Loezjkov grote posters van Stalin worden opgehangen, maken Poetins woorden je des te nieuwsgieriger naar de volgende stap in de prille Russische Vergangenheitsbewältigung. Misschien raakt Stalin dan zijn bijnaam van ‘efficiënt manager’ eindelijk kwijt en krijgt hij dan officieel de plaats die hem toekomt in de Russische geschiedenis: die van een van de grootste massamoordenaars aller tijden.