'Zonder vertrouwen van de markten stik je'

De Hongaarse premier Gordon Bajnai over zijn tactiek om te bezuinigen en zijn advies aan Griekenland.

In zijn kantoor in het parlementsgebouw aan de Donau lijkt de Hongaarse premier Gordon Bajnai (42) een Wall Street yup verdwaald in een kostuumdrama. De zakenman met blond stekelhaar ontvangt in een vertrek met lange donkere tafels met zware stoelen onder hoge, rijk gedecoreerde plafonds, aan een gang met dikke lopers. Buiten vergapen toeristen zich aan de grandeur van Boedapest. Binnen voert Bajnai, rijk geworden als investerings- en beursexpert, zijn versoberingsbeleid uit. „Een levensreddende operatie”, noemt hij het zelf.

Razendsnelle geldontwaarding in combinatie met een te hoog begrotingstekort en een dalend vertrouwen in de kredietwaardigheid, wakkerden in het Westen de angst aan dat Hongarije als eerste EU-land door de kredietcrisis bankroet zou gaan. In oktober 2008 werd dat noodlot afgewend met een lening van 20 miljard euro van IMF, EU en Wereldbank. De noodzaak tot bezuinigen en hervormen was evident. Maar politieke verdeeldheid stond daadkracht in de weg.

Bajnai nam die taak op zich. Voor een jaar en tegen de symbolische vergoeding van 1 forint. Deze maand zijn er nieuwe parlementsverkiezingen en zit zijn taak er op. Bajnai is geen partijlid en geen kandidaat.

Er zijn onder hem resultaten geboekt. De verwachting is dat de Hongaarse economie dit jaar nog zal krimpen na de forse krimp van 6,7 procent in 2009, maar volgend jaar zal groeien met met 3 tot 4 procent, aanzienlijk meer dan magere groei van voor de crisis.

Bajnais recept is uit het boekje. „De pijnlijkste besluiten, over verhoging van de pensioenleeftijd, belastingen en verlaging van uitkeringen, hebben we in de eerste honderd dagen genomen.” Na een half jaar lag er een herziene begroting met 5 procent lagere uitgaven.

Bajnai nam het premierschap pas op zich nadat een meerderheid van de parlementariërs een door hem opgestelde verklaring had ondertekend met de belangrijkste veranderingen. Met een lach: „,Op dat papier staan de dingen waarvoor je als parlementariër al lang geleden had moeten stemmen, maar wat je niet hebt gedaan.”

Hij liet zich niet afleiden door partijpolitiek en de komende verkiezingen. „Ik kon dit alleen doen zonder naar opiniepeilingen te kijken.”

Het klinkt allemaal alsof u manager bent van een land waarbij het IMF voorschrijft wat er moet gebeuren.

Zucht. „Nee. Wij hebben het zelf gedaan. Het IMF, samen met de EU, was de jury die beoordeelde en controleerde of ons programma houdbaar en geloofwaardig genoeg was.”

Had u er ook voor kunnen kiezen meer uit te geven?

„ Het was duidelijk wat Hongarije moest doen, maar politiek was het niet gemakkelijk. Hongarije stond aan de rand van de afgrond. Het risico dat we moesten afwenden was faillissement van het land of zo’n ontwaarding van de munt dat honderdduizenden Hongaren op straat zouden komen te staan omdat ze hun hypotheek in buitenlandse valuta hadden gesloten. Tienduizenden kleinere en middelgrote bedrijven zouden over de kop zijn gegaan en en we zouden ernstige problemen met de banken hebben gehad.

„Het vroeg om pijnlijke aanpassingen van de bevolking. De uitdaging was om het draaglijk te houden en tegelijk betere omstandigheden te creëren voor een stabiele gezonde ontwikkeling. Daarin zijn we geslaagd.”

‘Been there, done that, got the lousy T-shirt’, zei Bajnai tegen de Griekse premier George Papandreou die onlangs op bezoek kwam om uit eerste hand te horen hoe het is om zowel bij de EU als het IMF onder curatele te staan. „Vertrouwen is op de financiële markten als lucht. Zolang je het hebt voelt het vanzelfsprekend. Als het weg is stik je”, zegt Bajnai.

De internationale gemeenschap heeft voor zowel Hongarije als nu ook Griekenland een ‘adempauze’ ingelast. Zijn bemoedigende boodschap aan Papandreou is dat als je die gebruikt om ‘je huiswerk’ te doen, het vertrouwen na een half jaar terug komt.

U benadrukt de overeenkomsten met Griekenland, maar de verschillen zijn niet minder groot. Griekenland zit in de eurozone en kan niet devalueren en niet zo maar naar het IMF stappen.

„,Het is een belangrijk verschil dat Hongarije nog zijn eigen munt heeft. Hier hebben we 1,7 miljoen huishoudens met leningen in euro’s of Zwitserse francs, terwijl hun inkomen in Hongaarse forint is. Voor de bevolking werd heel tastbaar wat het betekent als je munt verzwakt. Mensen moesten de volgende maand gelijk 10 tot 20 procent meer aan aflossing betalen.”

Heeft dat steun voor uw bezuinigingen gecreëerd?

„Begrip. Steun is in het geval van Hongarije waarschijnlijk een te sterk woord. Voor een meerderheid van de bevolking was het duidelijk dat het moeilijk en pijnlijk zou worden, maar dat het alternatief een stuk erger was dan de bezuinigingen zelf. Dat besef ontbreekt in Griekenland ten dele. Voor de gewone man op straat die geen verstand heeft van macro-economie zijn de problemen niet zo evident.”

De Griekse crisis heeft de zwakheden van de eurozone aan het licht gebracht. Wil Hongarije nog wel lid worden?

„Ik ben ervan overtuigd dat Hongarije zo snel mogelijk moet toetreden. De euro biedt een vangnet, stabiliteit. Hongaarse huishoudens hebben op een harde manier geleerd dat ze anders extreem kwetsbaar zijn.

De euro is een lange termijn project. De oprichting was een fundamentele stap naar een efficiënte en koopkrachtige interne markt, naar een zekere omgeving voor bedrijven. Nederlandse ondernemingen varen daar wel bij, Hongaarse willen dat ook graag. Dat bepaalde instituties of instrumenten niet direct bij het begin zijn bedacht of gecreëerd, betekent niet dat er iets mis is met het project. Je moet het niet stoppen of beperken, maar juist uitbreiden en versterken.

„Een les is wel dat landen concurrerend moeten worden voor ze toetreden. Anders zullen ze lijden, omdat ze de wisselkoers verliezen als instrument. Daarom is het voor ons alleen zinnig toe te treden als we doorgaan met structurele hervormingen.”

Wat is een realistische toetredingsdatum?

„Dat is aan de nieuwe regering. Het vergt zelfdiscipline en een sociaal pact. Naar mijn mening moet het in 2014 kunnen, als we doorgaan op de ingeslagen weg.”

De twee partijen die volgens de peilingen op winst staan hebben het over verhoging van de uitgaven en heronderhandelingen met het IMF.

„Het is campagnetijd, dan worden allerlei beloften gedaan. In werkelijkheid is er weinig bewegingsruimte. Hongarije staat onder toezicht van IMF en EU. En het allerbelangrijkste, de leningen in buitenlandse valuta van 1,7 miljoen huishoudens zijn niet afgelost. De afstand tussen domme politieke uitspraken en de portemonnee van de gewone burger is nog nooit zo klein geweest. Vroeger duurder het misschien twee, drie, vier jaar voor slecht economisch beleid werd gevoeld. Nu merkt de helft van de Hongaarse gezinnen misschien de volgende maand al dat er iets mis is vanwege de munt.”

Ziet u een verband tussen de populariteit van de extreemrechtse partij Jobbik, die campagne voert tegen buitenlands kapitaal en multinationals, en het feit dat Hongarije onder curatele van het IMF staat?

„Nee, ik denk dat dat probleem veel eerder begonnen is. Dat heeft weinig met het IMF te maken. Het IMF-programma is een gevolg van de crisis waarin het land is geraakt door de diepe politieke verdeeldheid hier. Dat heeft Hongarije tien jaar lang verlamd.”

In 2014 de euro, dat is al over vier jaar. Dat is weinig tijd voor een land dat mentaal nog niet klaar is met de overgang naar kapitalisme.

„Dan zijn we vier jaar verder. Vergeet niet dat Hongarije in de tweede helft van de jaren negentig de leidende economie in de regio was en voorloper bij EU-toenadering. Die positie zijn we inderdaad kwijt geraakt aan Polen, Tsjechië, Slowakije, maar ik denk dat het tij aan het keren is.

„Uit pure noodzaak, maar toch... Hongarije heeft al gedaan wat vrijwel iedere Europese regering de komende jaren moet doen: haar fors opgelopen begrotingstekort verminderen. De prognose van de Europese Commissie is dat Europese landen als ze zo doorgaan in 2014 een schuld hebben van gemiddeld 100 procent van het bbp. Wij staan nu op 78 procent en de trend bij ons is dalend. We kunnen ons nu gaan richten op groeistimulering. Het is met veel pijn verkregen, maar Hongarije heeft nu wel een voordeel.”