Lees altijd de kleine lettertjes voordat je in de trein stapt

Vanaf morgen hoeven NS-kaarthouders geen toeslag meer te betalen voor Fyra.

Een ‘aantrekkelijk aanbod’, zegt de NS. Maar er zit nog een ander verhaal achter.

Op een zaterdagavond in februari gleed een blanco envelop door de brievenbus van Laurens Winkel, jurist, woonachtig te Amsterdam. Inhoud: een toeslagabonnement voor de maand maart van de NS voor de hogesnelheidstrein Fyra.

Winkel werkt als hoogleraar aan de Erasmusuniversiteit van Rotterdam en reist gewoonlijk met Fyra, die sinds september 2009 heen en weer rijdt tussen beide steden. Dat kost de reizigers geld: de NS brengt een forse toeslag voor gebruik van de trein in rekening, oplopend tot 20 euro voor een retour. Voor Winkel zou reizen met Fyra 252 euro per maand extra betekenen, bovenop de kosten van zijn abonnement. De jurist accepteerde de uitgaven, omdat er een tijdwinst van 20 minuten per keer tegenover zou staan.

Maar toen hij zijn abonnement, een NS-jaarkaart eerste klas, eens zorgvuldig bekeek, stuitte hij op de kleine lettertjes, achterop, waar stond: „Geldig in alle binnenlandse treinen die zijn vermeld in het Spoorboekje, met uitzondering van de Thalys.” Over Fyra geen woord en dus was de toeslag niet rechtsgeldig, stelde Winkel, die de zaak aankaartte bij het spoorbedrijf en duidelijk maakte een procedure voor de Geschillencommissie Openbaar Vervoer te zullen beginnen.

De NS verdedigde zich door te wijzen op de algemene voorwaarden, die in het spoorboekje staan en waar wél melding wordt gemaakt van een toeslag voor Fyra. De NS durfde uiteindelijk de stap naar de geschillencommissie of de rechter niet te zetten en stuurde aan op een regeling met Winkel en een van zijn medereizigers.

Beiden werd een financiële regeling aangeboden, met vergoeding van de advocatenkosten, restitutie van de betaalde toeslagen en een toeslagkaart voor maart – in de blanco envelop – op voorwaarde dat ze hun mond zouden houden. De NS wilde namelijk van de nood een deugd maken door de toeslagen voor vaste klanten in te trekken en dit te presenteren als een cadeau.

De NS stelt zich op het standpunt dat de toeslag voor Fyra wel degelijk wettelijk is. „Maar we wilden er geen juridische zaak van maken”, zegt Arjen Huizinga, directeur zakelijke markt bij de NS, „we grijpen de kans aan om onze beste klanten kennis te laten maken met Fyra.”

Laurens Winkel besloot zich de mond niet te laten snoeren. „Omdat de NS verder niets meer van zich liet horen”, zegt hij desgevraagd. „Ik ben heel kwaad op de NS. Dit is wangedrag van een monopolist. Ze hebben juridisch geen poot om op te staan.” Volgens de hoogleraar heeft de NS ook „welbewust” gepoogd de door hem aangespannen procedure bij de Geschillencommissie te „traineren”.

De NS betrok ook reizigersorganisatie Rover in het ‘complot’. Rover nam deel aan het overleg tussen de advocaat van Winkel en NS. De bedrijfsjuriste van de NS formuleerde de voorwaarden. „Rover zal niet proactief en niet reactief communiceren over de Fyra-kwestie”, schreef zij aan het bestuur van Rover. En als Rover wel zijn mond open zou doen, moest dit „gelet op deze regeling een neutraal of positief karakter hebben”. Rover stemde hiermee in. „Wij dachten dat daarmee de belangen van 50.000 jaarkaarthouders gediend zouden zijn”, zegt een woordvoerder van de organisatie in een reactie.

Het ‘cadeau aan de reizigers’ gaat door: vanaf 1 april tot 1 september krijgen vaste klanten die in het bezit zijn van een jaarkaart (NS of OV) of een jaartrajectkaart waarin Amsterdam-Rotterdam is opgenomen een „gratis toeslag”. Deze moet op de website van de NS worden aangevraagd. Reizigers die losse kaartjes kopen, al dan niet met een Voordeelurenkaart, moeten de toeslag wel blijven betalen, bovenop de kosten van het kaartje.

De NS hoopt dat met de ‘gratis toeslag’ de bezettingsgraad van Fyra zal stijgen. Want deze is zeer laag. De treinen buiten de spits rijden vrijwel leeg rond. De NS zegt dat door drukte in de ochtend- en avondspits de gemiddelde bezettingsgraad toch nog 15 procent is.

Michiel van Roozendaal, directeur van NS Hispeed, geeft toe dat het aantal reizigers achterblijft bij de verwachting. „Maar in de aanloopfase is dit niet zo slecht. De bezettingsgraad bij de NS is ook slechts 30 procent. Het verschil tussen de spits en de daluren in de trein is erg groot.”

Hildebrand van Kuyeren, die de website treinreiziger.nl runt, komt op een veel lager getal uit. Hij is gaan turven en becijfert de gemiddelde bezettingsgraad op 8,5 procent. Hij constateert verder „een belabberde punctualiteit”: één op de vijf treinen heeft een vertraging van drie minuten of meer.

Van Roozendaal rekent erop dat een verhoging van de frequentie zal leiden tot meer reizigers in Fyra. Nu rijdt er maar één trein per uur in beide richtingen en alleen op weekdagen. Vanaf eind april wordt ook in het weekeinde gereden. En in december komt er een trein per uur bij als de ‘Beneluxtrein’ tussen Amsterdam en Brussel over de hsl gaat rijden. Vanaf het eerste kwartaal 2011 moet Fyra volgens plan doorrijden naar Breda.

Wat gaat de NS doen als Fyra desondanks niet rendabel wordt? Volgens Van Roozendaal is stoppen niet aan de orde. „Er is 7 miljard geïnvesteerd in de aanleg van de hsl, daar moet iets tegenover staan. Voor ons blijft de combinatie van binnenlandse en internationale hogesnelheidstreinen ideaal.” Achteraf vindt Van Roozendaal wel dat de exploitatie van de hsl nooit had moeten worden aanbesteed, zoals rond de eeuwwisseling is gebeurd. „Dit gebeurde onder de Paarse kabinetten, toen regeringen dachten aan alles geld te kunnen verdienen. Winstmaximalisatie was het doel. De lijn had beter kunnen worden opgenomen in het reguliere spoornet.” Maar de aanbesteding heeft wel plaatsgehad, de NS kreeg de concessie en heeft geïnvesteerd. Afschaffen van de toeslag is nu geen optie, zegt Van Roozendaal.

Ter vergelijking: in Frankrijk en Duitsland zitten de hogesnelheidslijnen (TGV en ICE) wel in de gewone dienstregeling, zonder bijkomende kosten voor de reiziger. Er moeten alleen reserveringen worden gemaakt.

Jos Quik, gepensioneerd vervoersdeskundige bij de NS, is tegen het systeem van toeslagen. Quik zit in de eerste klas van Fyra, samen met nog één reiziger. Hij wil de trein eens uitproberen, zegt hij. Het valt hem niet mee, hij klaagt over het lawaai dat van buiten doordringt in de coupé. „Komt doordat het oude, niet-geïsoleerde treinen zijn die over een betonnen baan rijden.” Zijn advies: schaf alle toeslagen af. En neem Fyra op in de gewone dienstregeling. „De hogesnelheidslijn heeft nu een aparte concessie die geen overlap heeft met andere spoorlijnen. De ervaring leert dat je op die manier nooit een trein vol krijgt.”

Ook Hildebrand van Kuyeren vindt dat de toeslag weg moet. „Het rijk zou de NS subsidie moeten geven om een hoogwaardige hogesnelheidslijn te exploiteren, met een veel hogere frequentie en zonder extra kosten voor de reizigers.”