De vakkenpakketten hinderen studiekeus

De vier profielen vormen een belangrijke hinder bij de studiekeuze. Schaf ze af. Eén diploma is voldoende voor het hoger onderwijs, betogen Dave Blank en Hans Roosendaal.

De Onderwijsraad beveelt in het advies ‘Vroeg of laat’ aan om de profielen (de vier vakkenpakketten) in de middelbare scholen af te schaffen (NRC Handelblad, 9 maart). Volgens de raad kunnen scholen zich op die manier onderling onderscheiden. Alleen Nederlands, Engels en wiskunde zouden verplicht moeten blijven.

Wat ons betreft mag de raad daaraan toevoegen: de vakkenpakketten beperken de leerlingen alleen maar in hun studiekeuze, vooral in de bètarichting. De universiteiten kunnen best overweg met studenten met wat minder middelbareschoolwiskunde, zoals ze ook studenten kunnen opleiden zonder schoolkennis van psychologie of Japans.

Iedereen die hoger onderwijs heeft genoten, weet dat veel schoolkennis binnen korte tijd geen waarde meer heeft. Waarom moet je voor een universitaire studie natuurkunde eerst wiskunde-B gehad hebben? Iedere geïnteresseerde student beheerst de differentiaal- en integraalrekening in een paar dagen. Een of twee weken waarin op de universiteit de nodige elementaire wiskundekennis wordt bijgebracht, is voldoende, zo is onze ervaring. Met andere vakken is het niet anders.

Elke vakkenkeuze die de toelating beperkt, betekent vernietiging van talent. Een eindexamenleerling die bij nader inzien geologie wil studeren, krijgt te horen: dan had je drie jaar geleden maar een ander profiel moeten kiezen. Vooral de bètavakken zijn hier het slachtoffer van. Veel scholieren kiezen veiligheidshalve voor lichte vakkenpakketten.

In plaats van de toestroom tot de bètavakken te bevorderen, beperken de profielen de leerlingen in hun studiekeuze. Het zou dus beter zijn om de studiebepalende vakkenpakketten af te schaffen.

Wat moeten de leerlingen dan wel leren? In de allereerste plaats conceptueel denken, waardoor ze kennis in een theoretisch kader kunnen plaatsen. Voorbeelden zijn behoudswetten in de natuurkunde die van pas komen in allerlei situaties, of grammatica die toepasbaar is in vele talen. Daarnaast is praktische kennis van belang, zoals talenkennis of praktische wiskundekennis. Maar vakgebonden kennis heeft weinig waarde voor welke toekomstige studie dan ook. Splits daarom het voortgezet onderwijs in praktische vakken en conceptuele vakken, en toets deze in een combinatie van conceptuele en praktische vaardigheden. Dit nieuwe eindexamen, dat een spectrum van acht à tien vakken omvat, moet algemene toegang geven tot het hoger beroepsonderwijs en de universiteiten. Laat de universiteiten en hogescholen dan zelf selecteren wie zij toelaten. Deze selectie-aan-de-poort moet zich richten op aanleg en motivatie.

Tussen middelbare school en hoger onderwijs bestaat een groot verschil in zelfstandig werken en in de snelheid waarmee de leerstof moet worden opgenomen. Dit geeft verliezen, maar die zijn te minimaliseren. Waarom besteden scholieren in hun laatste jaar zoveel tijd aan herhalen, terwijl velen al nieuwe kennis kunnen opdoen? Voorzichtig zijn er initiatieven waarbij leerlingen in het laatste schooljaar onderwijs krijgen van universitaire docenten of experimenten doen. Deze initiatieven zijn uitstekende combinaties van conceptueel denken met specialistische opdrachten.

Wij weten dat ons voorstel een radicale breuk met het huidige stelsel betekent. Velen zullen het dan ook als wereldvreemd van tafel vegen: zoveel veranderingen ineens zijn ondenkbaar in het onderwijs. Wij willen er echter op wijzen dat juist het huidige Nederlandse stelsel internationaal helemaal niet zo gangbaar is. Ook in de Verenigde Staten wordt de keuze die de toelating tot de vakken in het hoger onderwijs bepaalt, over de highschool heen getild. En in de Duitstalige landen geeft het Abitur algemeen toegang tot het hoger onderwijs.

Ons voorstel heeft het voordeel dat keuzes niet onomkeerbaar zijn en het leidt tot de verzelfstandiging, verbreding en opwaardering van het middelbaar onderwijs: havo en vwo zijn niet langer een vooropleiding tot het hoger onderwijs.

Maar worden met ons voorstel om de vakkenpakketten af te schaffen het eindexamen en het eindniveau niet gedevalueerd? De scheiding van eindexamen en toelating tot het hoger onderwijs benadrukt juist de zelfstandigheid van het VO en vergroot de waarde van het algemeen eindexamen. Tegelijkertijd aanvaardt het hoger onderwijs door selectie aan de poort een eigen verantwoordelijkheid voor het studieverloop. Het schooldiploma wordt een waarde op zich in plaats van een vooropleiding voor bepaalde studies.

Dave H.A. Blank en Hans E. Roosendaal zijn hoogleraar aan de Universiteit Twente en verbonden aan de Stichting Natuurkunde.nl

    • Dave Blank