Kritiek van een 'niet-stuurbare' wetenschapper

Een geoloog kreeg opdracht onderzoek te doen naar CO2-opslag. Zijn rapport viel tegen en werd nooit gepubliceerd. Zijn kritiek heeft hij ingeslikt.

Geoloog Peter van der Gaag twijfelt sterk: het bijna lege gasveld onder nieuwbouwwijken in Barendrecht zou „technisch-geologisch” wel eens ongeschikt kunnen zijn voor opslag van CO2. Het experiment daar moet uitwijzen of het haalbaar is broeikasgassen ondergronds op te slaan, zodat ze niet bijdragen aan de opwarming van de aarde en niet meetellen bij de Nederlandse uitstoot. Maar de proef is omstreden; omwonenden en gemeente zijn woedend op het kabinet en vinden het ongehoord dat zo’n experiment in een dichtbevolkt gebied wordt gehouden.

Geoloog Van der Gaag legt uit waarom het broeikasgas beter niet onder Barendrecht de grond in kan gaan. „Het gasveld heeft jarenlang gesputterd, Shell heeft er met horten en stoten wat gas uitgehaald. Dat houdt in dat het ook moeilijk is er CO2 in te brengen. Wij denken niet dat er in drie jaar 800.000 ton CO2 in kan. ”

Shell laat weten dat het gasveld in Barendrecht tien jaar lang juist „keurig heeft gefunctioneerd”. Een woordvoerder: „De gaswinning is volgens verwachting verlopen. Wel gaat dat op het laatst met horten en stoten – een bekend verschijnsel. Oorzaak is dat zich een kolom water vormt in het veld. Overigens zijn er nieuwe technieken die dat verhelpen. Zo werken we nu in Barendrecht met schuim, dat het water lichter maakt en de gaswinning vergemakkelijkt.”

In plaats van het grootschalige experiment in Barendrecht bepleit Van der Gaag een korte proef op een andere locatie. „Om dit soort bloopers – die steeds vaker in Nederland voorkomen – uit te sluiten, stellen wij als deskundigen een test van maximaal acht weken voor met tankauto’s die CO2 brengen.” Daarvoor acht hij bijvoorbeeld het gasveld onder de raffinaderij van Shell in Pernis geschikt. „Maar Shell zegt dat dat veld nog niet leeg is. Nou, volgens mij willen ze dat veld reserveren voor de opslag van vloeibaar gas.”

De Shell-woordvoerder: „We hebben inderdaad het Botlekveld. Maar dat is nog tien jaar in bedrijf. Het zou eeuwig jammer zijn dat gas niet te winnen. De enige locaties die voldeden aan de overheidscriteria voor CO2-opslag, zijn de twee gasvelden in Barendrecht.”

Geoloog Van der Gaag is directeur van het kleine ingenieursbureau Holland Innovation Team, dat via de Universiteit Utrecht van minister Van der Hoeven (Economische Zaken, CDA) opdracht kreeg onderzoek te doen naar een nieuw „toetsingskader” voor opslag van CO2. Op het resultaat is volgens Van der Gaag „vier tot vijf maanden” commentaar geleverd. Twee weken geleden leverde hij zijn rapport in, met aanpassingen en weglating van grote delen. „We kregen commentaar van mensen die elkaar tegenspraken. Dat bleef maar duren. Op een gegeven moment dacht ik: je kunt het krijgen zoals je het hebben wilt, aangepast en wel. Als ik nog langer had gewacht, waren we er misschien failliet aan gegaan. We hebben er anderhalf jaar aan gewerkt.”

Het rapport is tot nog toe niet gepubliceerd. De Tweede Kamer ging in november vorig jaar voorlopig akkoord met de omstreden proef zonder het te kennen. Wel wilde de Kamer dat Van der Hoeven nog eens het nationale belang van de proef in Barendrecht zou toelichten. De minister schrijft daarover binnenkort een brief en stuurt het rapport dan mee. „Of nog eerder, als de Kamer dat wil”, aldus haar woordvoerder. GroenLinks heeft een debat aangevraagd over het rapport van Van der Gaag.

Van der Hoeven laat weten dat zij het rapport aanvankelijk niet naar de Kamer heeft gestuurd omdat het kwalitatief tekortschoot. Haar woordvoerder: „Wij hebben er een heleboel kanttekeningen bij geplaatst. Wij hadden gevraagd om een toetsingskader van mogelijke locaties in Nederland, maar de onderzoeker is buiten zijn boekje gegaan door uitvoerig over Barendrecht te beginnen. Hij heeft de screeningsmethode onvoldoende uitgediept, en onvolledig toegepast op alle locaties.”

Ook de Universiteit Utrecht was ontevreden. Projectmedewerker Sander van Egmond van Utrecht Centrum voor Energieonderzoek van de universiteit: „Het leek ons een goed idee een frisse buitenstaander te laten kijken naar het toetsingskader voor locaties op lange termijn. Het onderzoek zou binnen enkele maanden klaar zijn, maar hij heeft er anderhalf jaar aan gewerkt. En dan gaat het rapport voor een groot deel over Barendrecht, wat niet de opdracht was. Als het om een student ging, had ik hem meteen weggestuurd. Dit is een les voor ons geweest. We willen niet werken met niet-stuurbare wetenschappers.”

B en W van Barendrecht voelen zich intussen „bedonderd” door het kabinet. Kort voordat de Eerste Kamer de Crisis- en Herstelwet zou behandelen, kwam de gemeente erachter dat de CO2-opslag onder die wet zou vallen. Volgens Barendrecht is dat tijdens overleg met ministeries „nooit” besproken.

Toch had de gemeente het kunnen weten, stelt de woordvoerder van demissionair premier Balkenende, die het wetsvoorstel indiende. „De wet is al sinds september vorig jaar openbaar.”

Bij de zeventig projecten die de wet specifiek noemt voor versnelde uitvoering, is Barendrecht niet vermeld. Maar wel gelden voor projecten als dit „generieke maatregelen”. En die zijn ook in de wet beschreven.