Het is stil in de snelle trein

De hogesnelheidstrein Fyra dreigt voor NS uit te lopen op een fiasco. De bezettingsgraad is bijzonder laag en de toeslag voor vaste klanten trekt NS onder dwang in.

Fyra van 13.40 uur van maandag vertrekt van Schiphol op weg naar Rotterdam met welgeteld 16 reizigers aan boord; 440 stoelen blijven leeg, zodat de bezettingsgraad 3,5 procent is.

Reiziger Susanne Sinnema, „net begonnen” als business analist bij TNT, vindt zo’n lege trein juist een voordeel: „Je hebt alle ruimte. Als de coupé stampvol zou zitten, wordt reizen met Fyra heel wat minder interessant.” Gerrit Mak, directeur Benelux van farmaceutisch bedrijf Dr.Falk, is de enige passagier in de eerste klas. „Het is de eerste keer dat ik deze trein neem. Ik ben verbaasd, zo leeg. Hoe lang kan NS dit volhouden?”

Michiel van Roozendaal, directeur van NS Hispeed, waaronder Fyra ressorteert, geeft in een reactie toe dat het aantal reizigers achterblijft bij de verwachting. Fyra rijdt sinds september 2009. De gemiddelde bezettingsgraad ligt nu rond de 15 procent. „Maar in de aanloopfase is dat niet zo slecht. De bezettingsgraad bij NS is ook slechts 30 procent. Het verschil tussen de spits en de daluren in de trein is erg groot.”

Hildebrand van Kuyeren, die de website treinreiziger.nl runt, komt op een veel lager getal uit. Hij is gaan turven en becijfert de gemiddelde bezettingsgraad op 8,5 procent. Hij constateert verder „een belabberde punctualiteit”: één op de vijf treinen heeft een vertraging van 3 minuten of meer.

Van Roozendaal rekent erop dat verhoging van de frequentie zal leiden tot meer reizigers in Fyra. Nu rijdt er één trein per uur in beide richtingen en alleen op weekdagen. Vanaf eind april wordt ook in het weekeinde gereden. En in december komt er een trein per uur bij als ook de Beneluxtrein over het hsl-spoor gaat rijden.

Door de geringe belangstelling voor Fyra maakt NS Hispeed zwaar verlies: 109 miljoen euro over 2009. Het verlies voor Fyra is in werkelijkheid nog groter, omdat in het cijfer ook de Thalys – de hogesnelheidstrein tussen Amsterdam en Parijs – en de ICE naar Duitsland zijn verwerkt. Die maken wel winst. „Thalys profiteert van de hsl-zuid”, zegt Van Roozendaal. „Parijs is een uur dichterbij gekomen en dat trekt klanten. Sinds december zien we een groei van 20 procent in Thalys.”

De Hogesnelheidsalliantie (HSA), het consortium van NS (90 procent) en KLM (10 procent) dat de hsl-zuid exploiteert, moet aan het ministerie van Verkeer en Waterstaat een jaarlijkse concessievergoeding betalen van 148 miljoen euro. Voor de eerste vier jaar krijgt HSA een korting van respectievelijk 60, 45, 30 en 15 procent. De concessie is op 1 juli 2009 ingegaan, dus betaalde HSA 29 miljoen euro over 2009.

Wat gaat NS doen als Fyra niet rendabel wordt? Volgens Van Roozendaal is stoppen niet aan de orde. „Er is 7 miljard geïnvesteerd in de aanleg van de hsl, daar moet iets tegenover staan.” Achteraf vindt hij dat de exploitatie van de hsl nooit had moeten worden aanbesteed, zoals rond de eeuwwisseling is gebeurd. In plaats daarvan had de lijn moeten worden opgenomen in het reguliere spoornet.

Jos Quik, gepensioneerd vervoersdeskundige bij NS, denkt dat Fyra alsnog kan en moet worden opgenomen in de gewone dienstregeling, zonder toeslag. „De hogesnelheidslijn heeft een aparte concessie die geen overlap heeft met andere spoorlijnen. De ervaring leert dat je op die manier nooit een trein vol krijgt.” Zijn advies: „Schaf de toeslag af. Daarmee wordt Fyra weer onderdeel van het gewone netwerk.”

Ook Hildebrand van Kuyeren vindt dat de toeslag weg moet. „Het rijk zou NS subsidie moeten geven om een hoogwaardige hogesnelheidslijn te exploiteren, met een veel hogere frequentie en zonder toeslagen.” Ter vergelijking: in Frankrijk en Duitsland zitten de hogesnelheidslijnen (TGV en ICE) ook in de gewone dienstregeling, zonder bijkomende kosten voor de reiziger.

Maar NS wil vasthouden aan de toeslag, omdat op die manier nog een beetje geld in het laatje komt. Alleen voor vaste klanten komt de toeslag te vervallen, tussen 1 april en 1 september. Arjen Huizinga, directeur zakelijke markt van NS Hispeed, zegt dat op die manier „de beste klanten” van NS gratis kennis kunnen maken met Fyra.

Fyra rijdt voorlopig ook nog met oud materieel: gerestaureerde intercityrijtuigen, die ook dienst doen op de oude lijn als Beneluxtrein. De bestelde nieuwe treinen van de Italiaanse fabrikant AnsaldoBreda komen volgend jaar, veel later dan was gepland. Pas dan kan Fyra – de naam van de trein blijft met het nieuwe materieel hetzelfde – op volle snelheid rijden (250 km/h). Het binnenlandse hogesnelheidsnetwerk zal de komende jaren nog worden uitgebreid met verbindingen met Breda en Den Haag.