Een aanpakker of een verdoezelaar?

Critici zeggen dat de paus seksueel misbruik in eerdere functies geheim wilde houden en onbestraft wilde laten.

De kerk zegt dat hij juist hiertegen heeft gestreden.

Nu de schandalen over seksueel misbruik ook paus Benedictus persoonlijk raken, groeit het contrast tussen de opvattingen over zijn rol hierin.

Binnen de Katholieke Kerk wordt hij verdedigd als de man die seksueel misbruik door geestelijken juist niet geheim wilde houden. „Meer dan wie ook in Rome heeft juist hij dit soort problemen aangepakt”, zei de aartsbisschop van Westminster, Vincent Nichols. En aartsbisschop Schönborn uit Wenen zei dat Ratzinger als kardinaal juist iemand was die hard wilde optreden tegen zulke zaken.

Maar in landen als Ierland, Duitsland, Italië, Nederland, Oostenrijk en Zwitserland, waar de afgelopen weken gevallen van seksueel misbruik door geestelijken aan het licht zijn gekomen, groeit de roep om uitleg en duidelijkheid in twee zaken die de paus zelf raken, in eerdere bestuursfuncties. Sommigen vinden dat hij moet aftreden.

Al eerder was bekend geworden dat de huidige paus in 1980 als aartsbisschop van München niet heeft gereageerd op een memo over een priester die was overgeplaatst wegens seksueel misbruik. In het memo stond dat de priester na therapie weer pastorale functies zou krijgen. Volgens het Vaticaan was de paus, toen nog kardinaal Joseph Ratzinger, niet persoonlijk betrokken bij dit besluit. De suggestie is dat hij het memo niet eens heeft gelezen.

De New York Times berichtte eind vorige week over een andere zaak die Ratzinger raakt, toen hij als prefect van de Congregatie voor de Geloofsleer verantwoordelijk was voor de maatregelen tegen een priester uit de Amerikaanse stad Milwaukee. Die was ervan beschuldigd tussen 1950 en 1974 ongeveer tweehonderd dove jongens seksueel te hebben misbruikt. In 1996 was een kerkelijk proces tegen hem begonnen, maar dat is na een paar maanden afgebroken nadat de priester een brief aan Ratzinger had geschreven met als argumenten dat de zaak was verjaard, dat hij oud en ziek was, en dat hij al openlijk spijt had betuigd. De man is in 1998 overleden.

In een steunverklaring spraken de Franse bisschoppen vrijdag van „laster”. In Italië zei kardinaal Walter Kasper, een hoge functionaris in het Vaticaan: de paus „was de eerste die – al als kardinaal – de noodzaak voor nieuwe, strengere regels voelde”.

In een reconstructie heeft Vaticaan-kenner John Allen, medewerker van de National Catholic Reporter, uitgelegd waarop deze interne reputatie van Ratzinger/Benedictus is gebaseerd. Als prefect van de Congregatie voor de Geloofsleer heeft Ratzinger in 2001 geregeld dat misstanden direct werden gemeld aan Rome en niet door lokale bisschoppen konden worden stilgehouden. Daarbij voerde hij een hard beleid (overigens zonder de civiele rechter in te schakelen), intern als zero tolerance omschreven.

Een van zijn eerste daden als paus, in 2005, was twee prominente geestelijken op een zijspoor zetten. Een van hen was de Mexicaanse pater Marcial Maciel, oprichter van de machtige, oerconservatieve orde Legionairs van Christus. Vrijdag heeft de organisatie afstand genomen van zijn oprichter. Hij is beschuldigd van seksueel misbruik van zeker twintig kinderen, begonnen in de jaren vijftig. „Wij accepteren en betreuren dat we, gezien de ernst van zijn vergrijpen, deze persoon niet langer als een model voor een leven als christen of priester kunnen zien”, aldus de verklaring.

Wegens de persoonlijke betrokkenheid van kardinaal Ratzinger bij de zaken uit 1980 en 1998 eisten demonstranten bij St. Patrick’s Cathedral in New York en Westminster Cathedral in Londen zondag het aftreden van de paus. Tevergeefs, want binnen de katholieke kerk is er niemand die daarvoor pleit.

Benedictus XVI en zijn voorganger Johannes Paulus II hebben de Katholieke Kerk altijd beschouwd als een te verdedigen bolwerk in een steeds verder seculariserende wereld, met eigen regels en eigen wetten. Daarom hebben sommige kerkelijke leiders niet veel problemen met het gegeven dat misbruik nooit aan de wereldlijke autoriteiten is gemeld. Misbruik was een zonde, geen misdaad, is de gedachte, en slachtoffers konden altijd zelf naar de politie stappen – terwijl slachtoffers juist hebben gewezen op het grote morele gezag van geestelijken in de periode waarin het misbruik plaatsvond.

In een reactie op die opstelling eist in Duitsland de regerende CDU-CSU hardere straffen en een langere verjaringstermijn voor seksueel misbruik, en bepleiten bisschoppen een aangifteplicht.

De paus reageerde zondag indirect op de nieuwste ontwikkelingen in de grootste crisis binnen de katholieke kerk sinds decennia. Hij bad kort „voor de jongeren en degenen die zijn belast met hun opvoeding en bescherming”. En in zijn preek riep hij gelovigen op tot „moed om ons niet te laten intimideren door het geklets van de heersende meningen”.

Lees steunbetuigingen aan de paus en teksten waarin afstand wordt genomen van misbruik via nrc.nl/wereld