De staat van de rechtsstaat

De rechtspraak in Polen heeft zich na 1989 niet weten te ontworstelen aan de politiek. Foto AFP Polish Constitutional Tribunal judges enter the court just before the verdict is to be announced 11 May 2007 on a new law against former communist-era secret police collaborators still filling a public function in Poland. Poland's constitutional court ruled that several articles of a new vetting law, which the conservative government wanted to use to purge public life of ex-communist agents, were unconstitutional. After lengthy, closed-door deliberations by a panel of 11 judges, Justice Janusz Niemciewicz ennumerated to a packed courtroom a list of clauses in the law which the court had determined to be in breach of the constitution. AFP PHOTO WOJTEK RADWANSKI AFP

Een ‘ruimte van vrede, vrijheid en rechtvaardigheid’, dat willen de Europese landen zijn. Ze hebben dat pas bevestigd in hun nieuwe Europese verdrag.

Zo’n ‘ruimte’ wordt vaak geassocieerd met politieke stabiliteit, rustig over straat kunnen gaan, zeker van je eigendommen kunnen zijn, ongestoord je beroep of bedrijf kunnen uitoefenen, respect voor mensenrechten of een vangnet voor uitvallers. Anders gezegd, een ruimte van (democratische) rechtstaten bevolkt door burgers die de afspraken naleven, bestuurd door overheden die niet boven de wet verheven zijn.

Op papier oogt het waarborgen van deze Europese ‘kernwaarde’ meestal wel goed. Maar hoe zit het in de weerbarstige praktijk?

De Britse regering dekt martelpraktijken van de inlichtingendienst CIA. De Duitse regering koopt een cd-rom met gestolen data over belastingontduikers. De Franse regering wil af van de onafhankelijke onderzoeksrechter. Griekenland lapt afspraken over opvang van illegalen aan zijn laars. In Italië zet premier Berlusconi wetten naar zijn hand. In Nederland mag het Openbaar Ministerie steeds vaker buiten de rechter om zelf straffen opleggen. Polen krijgt van een schrobbering wegens misstanden in zijn gevangenissen.

Het is een kleine greep uit de dagelijkse nieuwsstroom die twijfels oproept over de kwaliteit van de rechtsstaat in Europa. De Frankfurter Allgemeine Zeitung schreef in haar commentaar naar aanleiding van genoemde omstreden Datenverkauf: „Gevreesd moet worden voor een verdere erosie van de fundamenten van de rechtsstaat”.

Die twijfels worden nog gevoed door ten minste twee andere ontwikkelingen. De eerste heeft te maken met de wedloop tussen de (grensoverschrijdende) misdaad en terreur tegen hun bestrijders, die een serieuze bedreiging vormt voor klassieke burgerrechten als ‘eerbied voor het privéleven’.

De andere vloeit rechtstreeks voort uit de ‘brede heroverwegingen’ waartoe alle Europese landen zich genoodzaakt zien. Zij moeten de weg vrijmaken voor forse bezuinigingen om de gevolgen van kredietcrisis en recessie te compenseren. Zullen ze het rechtsbestel ongemoeid laten? Weinigen die daarop durven vertrouwen.

Vier correspondenten berichten over de staat van de rechtsstaat. Vandaag de eerste aflevering: Polen.