Sint Job mag niet verzoenen, hij moet polariseren

Nederland moet twee uiteenlopende crises bestrijden. De economische crisis en de crisis van de multiculturele samenleving. De combinatie van deze twee en de mogelijke wisselwerking daartussen vormen een gecompliceerd politiek vraagstuk. In principe bestaat er geen enkele relatie tussen deze crises. De multiculturele crisis behelst meer vraagstukken dan alleen het vraagstuk van de integratie van de nieuwkomers: het gaat ook om de afbrokkeling van het politieke gezag en het democratisch tekort.

De huidige politieke instabiliteit moet dus vanuit een principieel niveau worden geanalyseerd. Het gaat om grote woorden en grote vraagstukken, waarmee we in Nederland traditioneel niet goed raad weten.

De wereld is sinds de globalisering van de massamedia, de invoering van de computer en internet dramatisch veranderd. De snelheid waarmee de politieke, economische en culturele werkelijkheid zichzelf modificeert en uitvindt, is voor het beperkte bevattingsvermogen van de mens angstaanjagend. Elke vorm van rust is weg. Snelheid is de maat. Echter, de mens is nog steeds een traag wezen. Het mentale denkproces ging de trage fysieke werkelijkheid van de mens altijd ver te boven.

Sinds de succesvolle intrede van de exacte en empirische wetenschappen ziet de mens zijn traagheid als een gebrek. Een goede auto is een auto die snel is. En ook een goede computer is een snelle computer. Het gaat zelfs niet meer om de snelheid op aarde, maar om de snelheid in de ruimte: de snelheid waarmee de mens zich in de ruimte kan verplaatsen.

Hoe werkt de snelle mens? Zijn fantasieën moeten worden verwezenlijkt in de reële wereld. Wat betekent dit voor de politieke realiteit? Er is geen tijd voor bedachtzaamheid, bezinning en traagheid.

Het dataverkeer confronteert ons elke seconde met een grote hoeveelheid nieuws uit alle delen van de wereld. Hier schrikken zelfs onze fantasieën van. De gewelddadige hoeveelheid informatie saboteert soms elke serieuze poging om tot een oordeel te komen. Daardoor wordt ons oordeelsvermogen verlamd, dat niet op snelheid maar op rust, regels en referentiekaders is gebaseerd. Ook komen daardoor de politieke instituties in de problemen. Deze instituties zijn bedacht om de snelheid en vergankelijkheid tegen te gaan.

Van de ene beslissing vallen we in de volgende. Wat ooit aan een kleine groep mensen was toevertrouwd, is nu het recht, en zelfs bijna de plicht geworden van ieder mens. Inderdaad, lang geleden waren bepaalde personen aangewezen voor het nemen van snelle beslissingen, en het vormen van een oordeel. De wereld is radicaal gedemocratiseerd. De radicale democratie en het burgerschap werkten nog perfect in het oude Athene omdat er maar weinig burgers waren, die met een extreem traag dataverkeer leefden.

Nu strompelen we van de ene gebeurtenis naar de andere. Wie van ons heeft langer dan een paar minuten herdacht dat op 30 april 2009 een aanslag werd gepleegd met nogal wat doden en gewonden? We zijn het vergeten. De snelle mens transformeert in een vergeetachtige, die zelfs vergeet om te gedenken en te herinneren. En hier ligt het probleem van de moderne politiek: de vergeetachtige mens kan niet oordelen.

Nooit in de geschiedenis zijn zo veelvuldig en snel heilige figuren op het schild gehesen en kort daarna ontheiligd. De hedendaagse heiligen weten dat hun heiligheid van korte duur is. Wellicht is dit de enige geruststellende stabiele factor. Laten we dus naar een concreet voorbeeld kijken.

Binnen een mum van tijd werd Job Cohen omgetoverd tot Sint Job de Verzoener. Iedereen in de wereld van het dataverkeer (de media) is ondertussen vergeten dat Sint Job een onderdeel van de polarisatie is. Geen politicus kan immers ontsnappen aan de polarisatie. Cohens manier van denken representeerde één van de polen van de polarisatie. Hij zal zeker geestverwanten binnen D66 en andere partijen verzoenen met zijn eigen partij. Toch komt met dit afsnoepen van andermans stemmen geen verzoening tot stand. En zodra over een paar maanden blijkt dat Sint Job de echte verzoening, namelijk een verzoening met Wilders-stemmers, niet heeft kunnen realiseren, zal het dataverkeer hem genadeloos ontheiligen. Op naar een nieuwe heilige.

Dit spel is niet zonder risico’s. Politiek is geen heilige mis. Een politieke toestand is en blijft per definitie een gepolariseerde toestand. De uitkomst van een politiek besluitvormingsproces moet gefundeerd zijn op een bezonken oordeel. Pas dan zal de verliezer van de polarisatie zich kunnen neerleggen bij de haalbaarheid, redelijkheid en uitvoerbaarheid van het besluit, waarna nieuwe vormen van polarisatie zich zullen aandienen.

Als het goed is, worden in de democratie de aard van de polarisatie en de permanente crises niet verdoezeld; alleen openheid kan tot bevredigende resultaten leiden. Besluitvormingsprocessen bepalen de grenzen van het maatschappelijk aanvaardbare. Wat zijn die grenzen? Die worden bepaald door de mogelijke ideologische antwoorden op de politieke vraagstukken in een bepaald tijdperk. Een voorbeeld hiervan is de godsdienstvrijheid en haar oude en nieuwe, nog te bedenken grenzen.

De snelle mens en media moeten afzien van heiligen. De politieke heiligen liggen, voor zover ze er waren, veilig begraven op de kerkhoven. Zodra we het verschijnsel ‘verzoening’ vooropstellen, nemen we daarmee ook afstand van het vermogen van de burgerij en politieke instituties om om te gaan met conflicten. Maar het conflict is alles waar het om draait. Sint Job mag niet verzoenen. Hij moet polariseren. Hij moet uitleggen waarom de immigratie van slecht opgeleide mensen uit islamitische culturen een verrijking is voor deze samenleving.

Maar hij weet dat dat een onmogelijke opdracht is. Die immigratie was in economisch en cultureel opzicht een lijdensweg. Dus wil Job verzoenen, zonder de aard van de problematiek te benoemen. Hij wil zich onttrekken aan de ijzeren wetten van het politieke conflict, dat in onze tijd sneller dan ooit om een oplossing schreeuwt.

De vraag blijft overeind hoe de moderne, radicaal gedemocratiseerde mens met zijn verlangen naar instant bevrediging verzoend kan worden met stabiliteit en de autoriteit van de politiek, zonder het conflict te vermoorden. Zonder conflict bestaat geen politiek leven.

Reageren kan op nrc.nl/ellian (Reacties worden openbaar na beoordeling door de redactie.)