Kabinet zonder exit-strategie

Hoe lang kunnen politici langs elkaar heen praten? Reconstructie van de val van het kabinet-Balkenende IV. Over de onbegrepen boodschappen van Wouter Bos en het selectieve gehoor van Maxime Verhagen.

Peter van Uhm wil geen aandacht trekken en daarom doet hij gewone kleren aan als hij op weg gaat naar het Mercure Hotel in Arnhem, niet zijn uniform. Het is vrijdag 5 februari 2010 en hij moet in het diepste geheim gaan praten met de fractievoorzitters van het CDA, de PvdA en de ChristenUnie. Misschien kunnen zij een doorbraak forceren in de ruzie over Uruzgan tussen de ministers van de drie regeringspartijen.

Van Uhm is commandant der strijdkrachten, de hoogste militair in Nederland sinds april 2008. De dag nadat hij benoemd was, sneuvelde zijn zoon Dennis in Uruzgan. Tot nu toe hebben Van Uhm en de fractievoorzitters nooit zo zonder ministers erbij met elkaar gesproken. Het is een van de laatste pogingen om te onderzoeken of het mogelijk is dat Nederland ook na augustus 2010 nog in Uruzgan blijft.

Het gesprek loopt op niets uit. ’s Avonds belt Van Uhm met de minister van Defensie, Eimert van Middelkoop (ChristenUnie). De minister hoort hoe de generaal is geschrokken van het gebrek aan kennis van de fractievoorzitters over de militaire missie in Uruzgan.

Peter van Uhm en de drie fractievoorzitters proberen het een paar dagen later nog een keer, nu in hotel restaurant Corona aan het Haagse Buitenhof. Het loopt weer op niets uit. Het is het slotspel van een jaar lang onderhandelen tussen de zes ministers die betrokken zijn bij de missie in Uruzgan: premier Balkenende (CDA), vice-premiers Bos (PvdA) en Rouvoet (ChristenUnie), Verhagen van Buitenlandse Zaken (CDA), Koenders van Ontwikkelingssamenwerking (PvdA) en Van Middelkoop.

Bijna een jaar lang hebben de ministers van de drie regeringspartijen geprobeerd om tot een compromis te komen over verlenging van de Nederlandse missie in Uruzgan. De PvdA-leider Wouter Bos bleef al die tijd volhouden dat Nederland weg moest uit Uruzgan, maar hij zocht achter de schermen wel mee naar een compromis. De CDA-minister Maxime Verhagen, die in Uruzgan wilde blijven, dacht daardoor dat de PvdA wel om zou gaan. Hij probeerde een verlenging van een militaire missie te bereiken op een manier die de PvdA opvatte als een politiek van voldongen feiten.

Veertien besprekingen wijdden de ministers aan Afghanistan. Die waren zo vertrouwelijk dat er geen ambtenaren bij mochten zijn, behalve de secretaris-generaal van Algemene Zaken en later Peter van Uhm. Wel kwamen er powerpointpresentaties met alternatieven.

Intussen werd de internationale druk op Nederland om mee te blijven doen aan de militaire missie en zich niet per augustus 2010 terug te trekken opgevoerd. „Zijn jullie soms knettergek geworden?”, zei Anders Rasmussen, de secretaris-generaal van de NAVO. Het haalde allemaal niets uit. De PvdA bleef tegen. Toen het CDA dat niet kon accepteren, viel het kabinet.

‘Obama kan me tien keer bellen’

Het spel begint in het voorjaar van 2009 als Eimert van Middelkoop van de ChristenUnie in hotel Corona gaat lunchen met de PvdA’er Bert Koenders. Van Middelkoop wil van Koenders weten hoe hij over een eventuele verlenging van de missie in Uruzgan denkt. Zelf vond Van Middelkoop lange tijd dat Nederland zich vanaf augustus 2010 moest terugtrekken – het officiële standpunt van de regering. Hij vond ook dat de Nederlandse krijgsmacht uitgeput raakte door de missie. Bij een bezoek aan Afghanistan tijdens Kerst 2008 heeft hij in De Telegraaf gezegd: „Obama kan me tien keer bellen, maar Nederland vertrekt uit Uruzgan.”

Maar hij is van mening veranderd. Van Middelkoop is bang dat helemaal niets doen extra bezuinigingen op zijn defensiebegroting zal uitlokken. De top van zijn ministerie heeft hem voorgerekend dat een kleinere missie mogelijk moet zijn: geen 2.000 militairen, zoals nu, maar 500 à 700. De militairen willen ook na augustus 2010 graag door in Uruzgan.

Van Middelkoop vraagt aan Koenders of de PvdA te bewegen is tot zo’n kleinere missie. We geven jullie, zegt Van Middelkoop, de sociaal-democratische argumenten die jullie nodig hebben om de achterban te overtuigen: meer nadruk op politie, ontwikkelingshulp. En jullie mogen het initiatief nemen.

Van Middelkoop heeft de indruk dat Koenders niet onwelwillend reageert. Maar hij is er niet zeker van. Op de socialisten, denkt hij, moet je altijd alles bevechten.

Half juli 2009 ontvangt de nieuwe Amerikaanse president Barack Obama premier Jan Peter Balkenende. Het gesprek met de premier is vooral bedoeld om kennis te maken, maar Balkenende komt meteen ter zake: Nederland wil blijven meepraten in de G20, de groep van belangrijkste economieën in de wereld. We hebben een relatief grote financiële sector, zegt Balkenende volgens een betrokkene tegen Obama. We betalen veel geld aan het IMF en de Wereldbank. Hij doet een voorstel: de VS nodigen Nederland uit om een financiële leidersrol op zich te nemen in de G20, en dan zal de Nederlandse regering zich inzetten om in Afghanistan te blijven – ook in een leidende rol.

De Amerikanen willen niet dat Nederland in augustus 2010 uit Uruzgan vertrekt. Het gaat ze vooral om de politieke betekenis van de Nederlandse bijdrage, juist in het gevaarlijke zuiden van Afghanistan. Ze proberen de Nederlanders te verleiden om te blijven. Van de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Hillary Clinton mocht Maxime Verhagen eerder al een Afghanistan-conferentie in Den Haag organiseren. Op 1 maart 2009 ontvangt een stralende Verhagen de Afghaanse president Karzai, VN-secretaris generaal Ban Ki-moon en belangrijke westerse leiders. In haar toespraak spreekt Hillary Clinton van de „buitengewone bijdrage van de regering en het volk van Nederland aan de missie in Afghanistan”.

Een paar maanden later mag Nederland opnieuw gastheer zijn, nu van de acht NAVO-landen die in het zuiden van Afghanistan actief zijn. De betrokken ministers van Defensie treffen elkaar in Château Gerlach, vlak bij het Limburgse Valkenburg. De Amerikaanse minster van Defensie, Robert Gates, vergelijkt bij een bezoek aan de Amerikaanse erebegraafplaats Margraten de offers die in Afghanistan worden gebracht met de gesneuvelde Amerikanen in de Tweede Wereldoorlog.

Dezelfde dag nog zegt Eimert an Middelkoop tegen NAVO-chef Jaap de Hoop Scheffer en de nieuwe Amerikaanse ambassadeur bij de NAVO, Ivo Daalder, dat wat hem betreft Nederland in Uruzgan blijft. De situatie is sinds 2009 veranderd, met een nieuwe president in het Witte Huis die een nieuwe strategie heeft aangekondigd voor Afghanistan. Maar, zegt Van Middelkoop, het zal heel moeilijk worden de coalitiepartners van de PvdA hieraan te laten meewerken.

‘Nu niet weggaan’

De druk van de Amerikanen op Nederland wordt op subtiele wijze opgevoerd. Op de G20-top in Pittsburgh, 23 september 2009, spreekt Obama’s veiligheidsadviseur James Jones minster Bos aan. De Amerikaan benadrukt het belang van de Nederlandse bijdrage. Volgens Bos is de boodschap van zijn verhaal: „Nederland moet nu niet weggaan uit Afghanistan.”

Op hetzelfde moment zegt Maxime Verhagen in een interview met BNR-Nieuwsradio: „De vraag is of wij alles moeten afschuiven op de anderen.” Het woord ‘Uruzgan’ neemt hij niet in de mond, hij zegt ‘Afghanistan’. De bedoeling is duidelijk: hij vindt dat Nederland in 2010 niet weg moet gaan en de missie moet verlengen.

Wouter Bos reageert onmiddellijk. Voor de camera’s van het NOS Journaal zegt hij dat in december 2010 de laatste militair uit Uruzgan moet zijn vertrokken – nog steeds het officiële standpunt van de regering. Wat zo voorzichtig begon, is nu uitgelopen op ruzie tussen het CDA en de PvdA. De oppositie in de Tweede Kamer wil weten hoe het zit: twee ministers die kennelijk lijnrecht tegenover elkaar staan.

Het debat dat daarop volgt, met de ambassadeurs van Australië en Groot-Brittannië in de gastenloge, begint rustig. Premier Balkenende spreekt verzoenende woorden. „Het ware beter geweest”, zegt hij, „dat bewindslieden zich hadden onthouden van politieke uitlatingen.”

Maar kennelijk is er binnen het CDA ook geen eenheid, want Maxime Verhagen kiest meteen de aanval. Er kan toch „geen verbod op nadenken” zijn, zegt hij. Er volgt een vinnige woordenwisseling met de woordvoerder Buitenlands beleid van de PvdA, Martijn van Dam. De jonge PvdA’er staat per sms innauw contact met Wouter Bos. De PvdA-leider volgt het debat vanuit het ledenrestaurant van de Kamer.

Dit gaat fout, denkt Arie Slob, de fractievoorzitter van de ChristenUnie. Hij volgt het debat op de televisie in zijn werkkamer. Tijdens de schorsing belt hij PvdA-fractievoorzitter Mariëtte Hamer. Ze hebben al eerder gesproken over een motie waarmee de regeringspartijen de gelederen zouden kunnen sluiten. In overleg met de fractievoorzitter van het CDA Pieter van Geel werken ze aan een tekst waarin staat dat „het kabinet dient vast te houden aan het eerder genomen besluit om alle Nederlandse militairen terug te trekken uit Uruzgan voor 1 december 2010”. In dezelfde tekst wordt ook benadrukt dat de regering een eigen verantwoordelijkheid heeft.

Maar het CDA haakt op het laatste moment af en zet geen handtekening onder de tekst. De motie van nu nog alleen PvdA en ChristenUnie wordt een week later aangenomen. Het CDA stemt tegen. Betrokkenen zeggen: dat was de hand van Verhagen. En Balkenende steunde zijn minister.

In de Blauwe Zaal

De Blauwe Zaal van het ministerie van Algemene Zaken aan het Binnenhof ligt naast de Trêveszaal, waar de wekelijkse ministerraad wordt houden. De ruimte wordt vooral gebruikt voor vergaderingen van de ‘raadsadviseurs’ van de minister-president. Aan de wanden hangen portretten van dertien naoorlogse minister-presidenten.

Vanaf 13 februari 2009 is de Blauwe Zaal het decor voor de meeste van de veertien bijeenkomsten van de zes ministers die bij Uruzgan betrokken zijn.

In de eerste bijeenkomsten wordt, zoals dat heet, de politieke ruimte verkend. De woorden ‘nadenken’ en ‘verkennen van opties’ vallen. Maar de PvdA-ministers benadrukken dat het uitgangspunt de beëindiging van de Uruzgan-missie in 2010 zal moeten zijn. De gesprekken leveren niets op. „Volledige blokkade PvdA-ministers op voortgezette betrokkenheid in Uruzgan”, noteert een naaste medewerker na afloop van de vergadering op 27 november. Een week later: „PvdA handhaaft blokkade op Uruzgan.”

Bos en Koenders zien wel wat in een plan om Nederlandse instructeurs naar verschillende locaties in Afghanistan te sturen en hen Afghaanse soldaten en politiemensen te laten opleiden. Maar de optie wordt door Defensie niet uitgewerkt tot een militair plan. Verhagen wil de Nederlandse bijdrage concentreren op één locatie. Anders hebben we geen vlag op de kaart, zegt Verhagen.

In december onderzoekt Defensie of er een nieuwe missie naar het noorden van Afghanistan kan gaan, onder de vleugels van Duitse ISAF-troepen. Tussen Kerst en Nieuwjaar reizen verkenners af naar de provincie Kunduz. Ze stellen vast dat het duur is om op een nieuwe locatie te beginnen: 150 miljoen euro extra. Voor Bos en Koenders is de missie, met 500 à 700 militairen, bovendien te omvangrijk. Dat zal de PvdA-achterban nooit goedkeuren.

Ook Verhagen en Van Middelkoop zijn niet geïnteresseerd in Kunduz. De noordelijke optie had maar één doel, zegt een betrokkene: Uruzgan aantrekkelijker maken voor de PvdA. Maar alle voorstellen om de missie te verlengen stuiten op verzet van Bos en Koenders.

30.000 extra militairen

Op 2 december 2009 ontvouwt Barack Obama zijn strategie om de oorlog in Afghanistan tot een goed einde te brengen. Hij zal 30.000 extra militairen sturen en vanaf 2011 zal een begin worden gemaakt met de terugtrekking van de troepen. Dat kan, zegt Obama, als er meer aandacht komt voor het opleiden van het Afghaanse leger en politie.

De volgende dag doet Amerikaanse NAVO-ambassadeur Ivo Daalder in de Volkskrant een beroep op Nederland om de missie in Uruzgan te verlengen. „Nu wij als internationale gemeenschap de inspanningen de komende 18 maanden vergroten, is het niet het moment voor Nederland om te vertrekken”, schrijft hij.

Drie dagen later verschijnt Daalder in het zondagse televisieprogramma Buitenhof. Als Nederland nu eens één jaar langer in Uruzgan zou blijven, zegt hij, tot juli 2011. Dan zou Nederland tegelijk met de eerste Amerikanen kunnen vertrekken.

In januari belt de Britse minister van Buitenlandse Zaken David Miliband met Wouter Bos. De Australische premier Kevin Rudd belt ook. En de Amerikaanse vice-president Joe Biden. Als Nederland zou beslissen om te vertrekken, dan zouden de VS dat natuurlijk respecteren, zegt Biden. De VS hebben alleen een dringend verzoek: maak het vertrek in godsnaam niet bekend voor de grote Afghanistan-conferentie in Londen, eind januari.

Wouter Bos lijkt niet onder de indruk. Hij maakt er grappen over tegen zijn vertrouwelingen. „Jammer dat Obama nog niet heeft gebeld.” Maandenlang heeft de Amerikaanse ambassadeur in Den Haag, Fay Hartog-Levin, geprobeerd een afspraak met hem te krijgen. Het is haar niet gelukt. Het voorstel van Daalder wordt openlijk afgeschoten door PvdA-woordvoerder Martijn van Dam. „Laat andere landen maar eens in de voorste linies opereren.’’

‘Now we’re talking’

Op 19 januari 2010 is er weer ‘Blauwe Zaaloverleg’, voor de tiende keer. Een week daarvoor is het kabinet bijna gevallen over het rapport van de commissie Davids over Irak. „We hebben ons in de nesten gewerkt”, zegt Maxime Verhagen. „Wordt het geen tijd dat we gaan kijken naar iets nieuws? Een meer civiele missie in Uruzgan, die gericht is op trainen van Afghanen? Iets dat écht aansluit bij de transitiestrategie van Obama?”

Bos en Koenders kijken elkaar aan. Misschien is er toch een compromis mogelijk. „Now we’re talking”, zegt Koenders. Maar Bos zegt: „Ik hou vast aan het besluit van 2007.”

„Betekent dat dat er geen énkele militair in Uruzgan mag blijven?”, vraagt Verhagen.

„Werk maar een plan uit”, zegt Bos. „Maar ik geef geen enkele garantie dat de PvdA akkoord gaat.”

Verhagen krijgt zijn zin en denkt dat de PvdA al bijna om is. Generaal Van Uhm mag de ‘transitie- en trainingsmissie’ in Uruzgan uitwerken tot een voorstel. Bos neemt daarmee een risico. Zijn partijgenoten in de Kamer weten nergens van. De drie partijen hebben afgesproken hun fractiespecialisten voorlopig buiten de besprekingen te houden.

In de volgende vergadering in de Blauwe Zaal, op 25 januari, presenteert Van Uhm de eerste cijfers. Wouter Bos stelt kritische vragen. De PvdA wil een civiele trainingsmissie, gericht op ontwikkelingswerk en het opleiden van Afghaanse politie. Over een kleine militaire component ter bescherming van de trainers valt volgens Bos te praten. Maar uit de eerste berekeningen van Defensie rolt een getal van 700 militairen. Veel te veel, vinden de PvdA’ers. Bos waarschuwt: dit mag niet naar buiten komen. „Bos geeft aan moeite met openheid te hebben”, noteert de medewerker na afloop. „Moet sonderen bij fractie. Geloofwaardigheid.”

‘Zijn jullie knettergek geworden?’

Op 28 januari zitten Verhagen en Koenders in Londen in Lancaster House met 43 andere ministers van Buitenlandse Zaken, het zijn allemaal ministers van landen die actief zijn in Afghanistan. Eénenveertig daarvan zullen op de Afghanistanconferentie bekend maken dat ze meer troepen zullen sturen. Twee landen houden hun militaire inspanning op hetzelfde niveau. Eén land gaat op korte termijn waarschijnlijk weg: Nederland.

Verhagen geneert zich voor Nederland. Rasmussen, de secretaris-generaal van de NAVO, vraagt hem verbijsterd: „Zijn jullie soms knettergek geworden?” Verhagen legt hem uit dat er een kleine kans is dat Nederland toch één jaar langer blijft. Rasmussen blijft ontdaan. „En is het daarna écht afgelopen?”

Verhagen weet maar al te goed dat die verlenging nog lang geen feit is. Terwijl hij aan Rasmussen uitlegt hoe een Nederlands compromis eruit zou kunnen zien, loopt Koenders op dezelfde conferentie te vertellen dat Nederland weggaat.

Plotseling zoemt Verhagens iPhone. Een sms-bericht van Koenders, die in een belendende zaal zit. „Kees Boonman meldt in Goedemorgen Nederland dat de transitie- c.q. trainingsmissie wordt ingestoken”, sms’t hij. „Wouter is helemaal over de rooie.” Kees Boonman is politiek journalist van de Tros.

Op dinsdag 2 februari is Wouter Bos er niet bij in de Blauwe Zaal. Hij moet thuis op de kinderen passen, want zijn vrouw moet op bezoek bij een familielid dat op sterven ligt. Van Uhm geeft opnieuw een briefing van de ‘transitiemissie Uruzgan’. Op de powerpointpresentatie is te zien hoe het aantal Nederlandse militairen in Uruzgan op 1 augustus 2010 bijna gehalveerd wordt: van 1.800 naar 1.000 militairen. Op 1 december gaat de sterkte terug naar 800. Vanaf 1 mei 2011 zijn er nog 500 militairen in Uruzgan. De circa 200 militairen in Kandahar en de Afghaanse hoofdstad Kabul moeten daar nog bij worden opgeteld.

Van Uhm geeft een overzicht van het werk dat de Nederlanders blijven doen en van de tijdstippen waarop het Afghaanse leger taken van de Nederlanders overneemt. Inmiddels is achter de schermen een nieuwe lead nation bekend, maar op voorwaarde dat Nederland blijft.

Bij de vorige presentatie van Van Uhm heeft PvdA-leider Wouter Bos gezegd dat hij het voorstel voor de transitiemissie niet aan zijn partij wil voorleggen als niet aan zijn voorwaarden wordt voldaan. Verhagen heeft dat opgevat als ‘een positief signaal’.

Deze dinsdag somt Bert Koenders de PvdA-eisen nog eens op. Op de achterkant van een ambtelijk stuk schrijft Verhagen mee. Koenders zegt: op 1 augustus 2011 moeten alle Nederlandse militairen weg zijn uit Afghanistan. Verhagen noteert: „0 = 0.”

De missie moet een civiel karakter krijgen, zegt Koenders. De einddatum moet geloofwaardig zijn. En de NAVO moet de einddatum van de missie garanderen in een schriftelijk verzoek aan Nederland.

„Geen probleem, zegt Verhagen. „Dat verzoek van de NAVO kan ik zo regelen.”

De brief komt de volgende dag

Op woensdagochtend 3 februari belt Jan Peter Balkenende met Wouter Bos. De premier vraagt de PvdA-leider dringend of hij de transitiemissie wil voorleggen aan zijn partijgenoten.

„Is dat NAVO-verzoek er al?”, vraagt Bos. Hij gaat geen voorstel aan zijn partijgenoten voorleggen als hij niet zeker weet of de NAVO aan zijn voorwaarden heeft voldaan: een einddatum.

„Als dat nodig is, ligt dat verzoek er binnen een uur”, zegt Balkenende. De brief komt de volgende dag. De PvdA-ministers hebben de transitiemissie dan al afgewezen. De PvdA-top is diep in de nacht tot het besluit gekomen dat ze niet akkoord kunnen gaan met een missie waarbij 80 trainers beschermd moeten worden door meer dan 400 militairen. Dit is, zeggen ze, geen ‘transitie’, maar voortzetting van de militaire missie in Uruzgan.

De volgende morgen, om kwart voor tien, belt Bos met Balkenende. Maxime Verhagen en PvdA-staatssecretaris van Buitenlandse Zaken Frans Timmermans zijn bij de premier. „Het zit helemaal fout”, zegt Balkenende, nadat hij de telefoon heeft neergelegd. „Shit”, zegt Verhagen. „Hoe kan dat nou?”

Verhagen gaat naar zijn ministerie en loopt meteen naar de kamer van Koenders. „Zit het hem soms in de aantallen”, zegt Verhagen tegen Koenders.

„Dat is maar één probleem”, zegt Koenders. „Het is gewoon ‘njet’.”

Maar Verhagen legt zich er niet bij neer. Hij zegt: „Over die aantallen kunnen we praten.” Het is één uur als Verhagen bij Koenders de kamer uit loopt. Hij denkt dat een oplossing nog mogelijk is. De vorige dag heeft Verhagen via de de Nederlandse vertegenwoordiger bij de NAVO, Frank Majoor, gevraagd om een concreet verzoek van de NAVO. Verhagen heeft ook laten weten wat daarin moet staan: de voorwaarden van de PvdA. Verhagen hoort nu dat de brief van de secretaris generaal Rasmussen er aan komt.

„Staan er aantallen in de brief”, vraagt Verhagen. Dat is niet het geval. „Oké”, zegt Verhagen. Hij besluit dat hij de brief niet tegen gaat houden, ook al weet hij op dat moment dat de PvdA niet akoord zal gaan met een nieuwe missie. Hij denkt: dat lossen we later wel op.

Om 13:47 uur rolt een fax binnen bij de Nederlandse Permanente Vertegenwoordiging in Brussel: de brief van Anders Fogh Rasmussen aan premier Balkenende. De NAVO-chef vraagt Nederland door te gaan met een „nieuwe, zij het kleinere” missie in Uruzgan tot 1 augustus 2011.

De NAVO doet vier toezeggingen aan Nederland. 1. Een ander land wordt ‘lead nation’ in Uruzgan. 2. De NAVO zal zorgen voor een ‘transitieplan’ met heldere deadlines. 3. Het Nederlandse Provincial Reconstruction team zal opnieuw onder civiele leiding staan. 4. De terugtrekking van de Nederlandse troepen op 1 augustus 2011 wordt vastgelegd in de operationele planning van COMISAF, het hoofd van de NAVO-missie in Afghanistan.

De garanties komen sterk overeen met de eisen die de PvdA had gesteld. Maar dat doet er al niet meer toe. De PvdA heeft het voorstel al afgewezen en dat verklaart waarom Wouter Bos een week later in Den Haag Vandaag zal volhouden dat niet namens hem om de brief is gevraagd.

Een woedende Balkenende en Verhagen

De volgende morgen voor de ministerraad, vrijdag 5 februari, treft Wouter Bos op het Binnenhof een woedende Balkenende en Verhagen: Nederland gaat af bij de NAVO, krijgt Bos te horen. Tijdens de ministerraad legt Verhagen de NAVO-brief op tafel. De Kamer, zegt hij, moet zo snel mogelijk weten dat die brief er is. Zijn argument is dat de regering volgens het rapport-Davids in 2003 ten onrechte militaire verzoeken van de VS heeft achtergehouden. Dat mag niet nog een keer gebeuren.

Bos werpt dan geen blokkade op. „Maar weet”, zegt hij later die dag, in een apart overleg met de direct betrokken ministers, „dat we hier nee tegen hebben gezegd.” Verhagen reageert met een lang, geëmotioneerd pleidooi. De brief is nu een feit, zegt hij, nee zeggen tegen zo’n verzoek is een affront voor de NAVO en voor de Afghaanse bevolking. „En het gaat niet om mezelf maar om de belangen van Nederland. We worden de risée van de internationale gemeenschap”, zegt hij. Verhagen is meer dan tien minuten aan het woord. Dan valt er een stilte. Wouter Bos zegt, in het Engels: „Amen.”

Op maandag 8 februari stuurt Maxime Verhagen een vertrouwelijke ‘blauwe brief’ naar premier Balkenende en naar de vice-premiers Bos en Rouvoet. De brief gaat over hoe het parlement moet worden ingelicht over het NAVO-verzoek. Verhagen adviseert „nauw aan te sluiten bij het verzoek dat Nederland deze week heeft ontvangen”. Hij wil dat bekend wordt dat de NAVO Nederland heeft gevraagd om in Uruzgan te blijven. Maar de PvdA wil dat absoluut niet. In de tekst die de volgende dag de Tweede Kamer wordt gestuurd, wordt alleen gesproken van ‘Afghanistan’.

De Kamer vertrouwt het niet. Er komen vragen aan Van Middelkoop en Verhagen.

De volgende dag, woensdag 10 februari, gaat de NAVO-brief toch opeens naar de Kamer. Verhagen en Van Middelkoop hebben dat besloten. Minister Koenders is niet geconsulteerd en wordt pas een half uur voor verzending ingelicht. PvdA-leider Bos is woedend.

Op vrijdag 12 februari zit Bos de ministerraad voor. Balkenende is naar de Olympische Winterspelen in Vancouver. Bos krijgt het hard te verduren omdat hij de avond ervoor op televisie afstand heeft genomen van de NAVO-brief. Ook vice-premier André Rouvoet van de ChristenUnie is woedend over de ontstane situatie. Er wordt gesproken over een verklaring waarmee de tweedracht kan worden toegedekt.

Tijdens de persconferentie leest een zichtbaar geërgerde Bos een zorgvuldig voorbereide tekst voor. In antwoord op vragen spreekt Bos van „twee misverstanden”. Direct hierna reageert Verhagen alweer, onder andere via Twitter. „Als er sprake was van een misverstand, dan was dat niet bij mij”, zegt tegen journalisten.

Uitblazen na carnaval

Dan wordt het carnaval, zondag 14 februari. PvdA-Kamerlid Martijn van Dam zit bij zijn nichtje in Eindhoven uit te blazen van de avond ervoor. Hier ziet hij dat hij een oproep van Mariëtte Hamer heeft gemist. Er is crisisoverleg bij Wouter Bos thuis in Amsterdam. Bos vindt dat er een vuil spel wordt gespeeld. Eerst komt de brief van de NAVO terwijl de PvdA al nee heeft gezegd. Dan wordt die brief ineens naar de Tweede Kamer gestuurd. Vervolgens moet de PvdA er weer opnieuw over praten.

Aan de keukentafel van Wouter Bos constateert de PvdA-top dat het zo niet langer kan. De geloofwaardigheid van de PvdA staat op het spel, de discussie over Uruzgan moet worden beëindigd. Op de volgende bijeenkomst in de Blauwe Zaal zal Bos eisen dat ‘Uruzgan’ nog deze week van tafel gaat. De PvdA-eis zal ook aan de buitenwacht bekend worden gemaakt. Dat het ultimatum kan leiden tot de val van het kabinet neemt Bos op de koop toe.

De dag voor de val van het kabinet, donderdag 18 februari, schrijft Wouter Bos aan zijn collega van Defensie: „Beste Eimert, naar ik begrijp ligt er een verzoek van de NAVO aan Nederland om een bijdrage te leveren aan de bemensing van de diverse opleidingscentra. Ik zou het op prijs stellen als je me, in verband met onze discussie morgen, vandaag nog op de hoogte zou kunnen brengen van de precieze inhoud van dit verzoek.”

Bos doelt niet op het officiële verzoek om langer in Uruzgan te blijven, maar op een eerder gedaan NAVO-verzoek om trainers in Afghanistan te leveren. Van Middelkoop ruikt een kans: een trainingsmissie kan een alternatief zijn voor Uruzgan. Hij neemt meteen contact op met Peter van Uhm. „Valt dit binnen een paar dagen uit te werken tot een militair plan?” Ja, antwoordt Van Uhm.

Vrijdag 19 februari 2010, bij de laatste ministerraad van kabinet-Balkenende IV. Eimert van Middelkoop zegt dat hij binnen een week met een alternatief voor Uruzgan kan komen. De PvdA legt suggesties op tafel, het CDA en de ChristenUnie doen een laatste voorstel: tot 1 maart de tijd nemen om met een ‘bevredigende optie’ te komen. Maar in de allerlaatste compromistekst staat niet dat Uruzgan van tafel is. Het loopt tegen half vier ’s ochtends als de tekst in stemming komt. De uitslag is tien tegen zes. De PvdA-ministers stappen uit het kabinet. Balkenende bedankt hen voor de samenwerking.

Voor deze reconstructie is gesproken met vrijwel alle direct betrokken bij de besluitvorming over de militaire missie in Uruzgan.