De stelling van Ruud Lubbers: Zet verwijdering kernwapens op de politieke agenda van Europa

Nederland en andere Europese landen moet concrete steun verlenen aan de agenda van Obama voor een atoomvrije wereld. „De wereld is extreem onveilig door de enorme hoeveelheid atoomwapens”, zegt Ruud Lubbers tegen Elsbeth Etty.

De Verenigde Staten en Rusland zijn dichtbij overeenstemming over een nieuw akkoord over strategische kernwapens. De twee grote kernmogendheden zullen een reductie van hun nucleaire arsenalen doorvoeren. Waarom speelt Europa geen rol in het terugdringen van de atoombewapening?

„Helaas heeft de Europese Unie tot dusver geen enkele zeggenschap in deze kwestie. Toch hebben ook de afzonderlijke landen in Europa een taak in dezen. Het kernwapenvrij maken van Europa kan een rol spelen in verdere onderhandelingen met Rusland. De terugtrekking van kernwapens uit Europa kan een volgende stap zijn als onderdeel van de verdere Amerikaans-Russische besprekingen. Het gaat om de getrouwe uivoering van het Non Proliferatie Verdrag.”

U wilt een actievere inbreng van Nederland bij de verwijdering van atoomwapens uit Europa. Dat heeft u in november vorig jaar bepleit met drie andere Ministers van Staat, Max van der van der Stoel (PvdA), Hans van Mierlo (D66) en Frits Korthals Altes (VVD). Is dat de laatste politieke daad van Van Mierlo geweest?

Heel treurig dat hij juist op de dag van de publicatie van onze oproep in het ziekenhuis werd opgenomen. Van Mierlo benadrukte dat de veiligheidsgarantie van de VS anders geregeld kan worden dan met Amerikaanse kernwapens in Europa.”

Ministers van Staat mengen zich doorgaans niet openlijk in de regeringspolitiek. Waarom nu wel?

„Nederland moet concrete steun verlenen aan de hervormingsagenda van president Obama. Zijn rede in Praag vorig jaar april over de noodzaak om een atoomvrije wereld tot stand te brengen, was historisch. Daarbij heeft hij zich laten inspireren door vier veteranen van het Amerikaanse veiligheidsbeleid, Henry Kissinger, George Shultz, Sam Nunn en William Perry, die begin 2007 in een artikel in de Wall Street Journal afscheid namen van de afschrikkingslogica van de Koude Oorlog. Dit heeft voor een fundamentele wending gezorgd in de discussie over de uitbanning van kernwapens. Het initiatief werd overgenomen door oud-politici in het Verenigd Koninkrijk, Duitsland, Italië, Noorwegen en Polen.”

En toen wilde u ook een Nederlandse ‘bende van vier’?

„Ik houd me al veel langer bezig met de kernwapenproblematiek. Toen ik Hoge Commissaris van de Vluchtelingen was bij de Verenigde Naties, voerde ik gesprekken met de latere Nobelprijswinnaar voor de vrede Mohamed ElBaradei van het Internationale Atoomenergie Agentschap. Hij wilde mij spreken over de atoomspion Abdul Quadeer Khan.”

De man die in Nederland vergaarde kennis van het ultra-centrifuge-procédé voor de verrijking van uranium aan Pakistan en andere nieuwe atoomstaten heeft geleverd.

„Ja, in die zaak hebben de geheime diensten enorm geblunderd. Op mijn beurt wilde ik van ElBaradei informatie over de bevindingen van wapencontroleur Blix, wat te maken had met mijn ongerustheid over de dreigende oorlog tegen Irak, waar ik tegen was. In 2008 behoorde ik – samen met prinses Mabel – tot de eerste Nederlandse ondertekenaars van de, ook door Obama omarmde, ‘Global Zero’-beweging voor een atoomwapenvrije wereld. Uit diverse hoeken, ook uit IKV/Pax Christi, kwam het idee voor een Nederlandse bende van vier. Inmiddels is er ook een Belgische bende van vier oud-ministers die een verklaring over terugtrekking van kernwapens uit Europa hebben uitgegeven.”

U pleit voor een kernwapenvrij Europa, hoewel landen als Israël, Pakistan, India, Noord-Korea inmiddels over kernwapens beschikken en Iran naar het bezit ervan streeft.

„In het Midden-Oosten kan, althans naar mijn overtuiging, pas vrede komen als de landen daar afspreken dat zij allemaal streven naar afschaffing van atoomwapens en het IAEA machtigen supranationale controle uit te oefenen. Zolang die landen elkaar in een wurggreep houden van angst voor de inzet van atoomwapens en nucleaire vergelding, zal het politieke probleem van wat wij de Midden-Oostenproblematiek noemen, niet werkelijk tot een oplossing komen. Om het probleem op te lossen heb je een gemeenschappelijk belang nodig. Dat gemeenschappelijk belang is een Midden-Oosten zonder atoomwapens.”

Maar wat zegt u tegen sceptici die van mening zijn dat de proliferatie van kernwapens de gedachte aan een atoomwapenvrije wereld tot een hersenspinsel maakt?

„Tegen die mensen zeg ik dat ze er niet van moeten uitgaan dat een wereld met atoomwapens veiliger is dan een atoomvrije wereld.”

Het tegenargument is dat kernwapens, ook nu de Koude Oorlog voorbij is, risicomijdend gedrag bevorderen en dus nodig blijven.

Ik ben het daar niet mee eens. De wereld is niet veiliger met kernwapens, ik denk dat de wereld extreem onveilig is door de enorme hoeveelheid atoomwapens.”

Ook minister van Buitenlandse Zaken Maxime Verhagen heeft zich tot dusver niet bijster enthousiast getoond over de interventie van de Ministers van Staat.

„Maxime Verhagen doet zo terughoudend omdat hij of zijn ambtenaren onze open brief hebben uitgelegd als een oproep tot eenzijdige atoomontwapening. Les één van alle Nederlandse ministers van Buitenlandse Zaken is altijd terecht geweest dat ze tegen eenzijdige atoomontwapening moeten zijn. De Ministers van Staat pleiten echter niet voor eenzijdige ontwapening, maar wel voor steun aan Obama op weg naar Global Zero. Dat moet dan ook op de politieke agenda van Europa.”

Vanwaar toch die angst dat de terugtrekking van Amerikaanse kernwapens uit niet-kernwapenlanden contraproductief is? Verhagen zei onlangs dat het debat hierover zich niet leent voor ‘schreeuwerige publiciteit’. Was dat tegen u gericht?

„Als dat zo is, dan word ik daar echt niet zenuwachtig van. Natuurlijk zijn er meningsverschillen binnen de NAVO en binnen de lidstaten over de weg naar een atoomwapenvrije wereld. Maar ik ben blij dat de meningen, ook in Nederland, meer naar het midden opschuiven. Nederland moet een actieve rol spelen, zodat het bij de modernisering van het Strategisch Concept van de NAVO komt tot beëindiging van nucleaire taken en de aanwezigheid van Amerikaanse nucleaire wapens op het grondgebied van niet-kernwapenstaten. De Duitse liberale minister van Buitenlandse Zaken Guido Westerwelle heeft herhaaldelijk verklaard dat de in Duitsland opgeslagen nucleaire wapens moeten verdwijnen. Dat staat zelfs in het coalitieakkoord van de regeringspartijen CDU/CSU en FDP. Ik heb de indruk dat Verhagen ook die richting opgaat, uit recente uitspraken blijkt dat zijn opstelling aan het schuiven is.”

Verhagen heeft samen met Westerwelle een verklaring uitgegeven waarin staat dat de NAVO haar nucleaire arsenaal sinds het begin van de jaren negentig drastisch heeft gereduceerd. Zij schrijven dat zij ‘het publieke geheim’ over dit onderwerp met het publiek wilden delen. Bedoelt Verhagen met dat ‘publieke geheim’ de opslag van kernwapens op de luchtmachtbasis in Volkel?

„Ik weet niet of hij daarop doelt. Officieel is de aanwezigheid van Amerikaanse kernwapens in Nederland een staatsgeheim, in Duitsland zijn ze daar opener over. Dat Verhagen zo’n verklaring samen met Westerwelle uitgeeft, laat wel zien dat hij opschuift naar het standpunt van de Ministers van Staat dat er meer druk achter de terugtrekking van de Amerikaanse kernwapens uit Nederland, Duitsland, België, Italië en Turkije moet worden gezet.

Gaat de ‘bende van Lubbers’ nog meer initiatieven nemen om de druk op de Nederlandse regering op te voeren?

„We hebben geen agenda, maar er gebeurt van alles. Oud-minister van Buitenlandse Zaken Hans van den Broek is actief in de Internationale Commissie Nucleaire Non-proliferatie en Ontwapening onder leiding van Gareth Evans, voormalige minister van Buitenlandse Zaken van Australië. Onlangs ben ik samen met Van den Broek bij Jeroen van der Veer geweest, de voormalige topman van Shell. Hij is door de Nederlandse regering gevraagd deel te nemen aan de expertgroep van de vroegere Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Madeleine Albright, om te komen tot een nieuw Strategisch Concept van de NAVO.”

In hoeverre hebben de aanslagen van 11 september 2001 de beweging voor een kernwapenvrije wereld nieuw leven in geblazen?

„Atoomwapens zijn tegen terroristen onbruikbaar. De grote hoeveelheden kernwapens waar, sinds het einde van de Koude Oorlog, geen ‘regie’ meer over wordt gevoerd, is gevaarlijker dan ooit. Je moet er niet aan denken wat er gebeurt als die wapens in handen van terroristen vallen.”

Denkt u dat de standpunten over een kernwapenvrij Europa in verkiezingsprogramma’s voor 9 juni terecht komen en dat dit streven net als in Duitsland onderdeel kan worden van een nieuw coalitieakkoord?

„Dat hoeft helemaal niet moeilijk te zijn. De Ministers van Staat die nu onder de brief staan, zijn van het CDA, de PvdA, D66 en de VVD, dat is dus eigenlijk een soort paars plus. Die vier partijen kunnen zeggen: de Ministers van Staat hebben gelijk, we maken een gebaar tegenover de Russen door de kernwapens uit de Europese NAVO-landen terug te trekken als onderdeel van een breder akkoord. Dat kan in een paar regels in een coalitieakkoord worden vast gelegd.”

Denkt u nog wel eens terug aan de grote demonstratie tegen de kruisraketten in 1983 toen 550.000 demonstranten tegen de kernbewapening een Nederlandse nuloptie eisten en velen u de rug toekeerden?

„Ik heb toen het ‘dubbelbesluit’ voorgesteld. Ik beschouwde die demonstranten als ‘mijn mensen’ en wist dat er een mogelijkheid was om tot een oplossing te komen, die er ook gekomen is.”

Heeft u binnen de NAVO zwaar moeten boeten voor de ‘Hollanditis’?

„Ik heb het niet makkelijk gehad, met Luns als toenmalige NAVO-baas. Ik werd als een merkwaardig geval beschouwd. Verhagen zit als minister van Buitenlandse Zaken in een andere positie, hij wil niet als merkwaardig geval worden beschouwd. Hij is te lang gewend geweest om blindelings de Amerikaanse politiek te volgen zoals die in het tijdperk vóór Obama bestond, maar daar is hij van aan het terugkomen.”