Zijn alle coffeeshops nu criminele organisaties?

Coffeeshop Checkpoint in Terneuzen is sinds gisteren een criminele organisatie.

Dat vonnis hangt nu als een zwaard van Damocles boven alle andere coffeeshops.

Geen harddrugs. Geen wapens. Geen geweld. Geen ernstige, eerdere veroordelingen. De boekhouding op orde. Belasting netjes afgedragen. Medewerkers verzekerd. Een modelcoffeeshop, volgens de gemeente Terneuzen.

En toch zijn de eigenaar en de medewerkers van die coffeeshop Checkpoint gisteren veroordeeld voor het vormen van een criminele organisatie. Niet eerder werd een coffeeshop uitsluitend om de handel in softdrugs door een rechtbank als criminele organisatie bestempeld.

Dat het een organisatie was had het Openbaar Ministerie makkelijk kunnen aantonen. Er waren honderd mensen in dienst. Er was een algemeen directeur, een hoofd personeelszaken, een afdeling inkoop. Het Centrum voor Werk en Inkomen wees werklozen op vacatures bij de coffeeshop. Een medewerkster die thuis softdrugs bewerkte en verpakte kwam er zo terecht.

Het OM had de rechtbank er ook van weten te overtuigen dat die organisatie crimineel was. Eigenaar Meddie Willemsen en zijn medewerkers hadden tot doel, zei de rechter, „het opzettelijk aanwezig hebben”, bewerken, verwerken, vervoeren en verkopen van softdrugs. Een „totaalhandel in softdrugs” met het doel er geld mee te verdienen. Het zijn handelingen die elk van de honderden coffeeshops in Nederland kan worden verweten.

Advocaat André Beckers van de coffeeshop liet weten dat het vonnis als „een zwaard van Damocles” boven het hoofd van andere coffeeshophouders in Nederland hangt. Voor de gemeente Terneuzen „benadrukt” het vonnis „het belang om het gedoogbeleid aan te scherpen”.

Checkpoint kon worden aangepakt omdat het zich niet aan de gedoogregels hield die in de vergunning van de coffeeshop stonden vermeld. Er was bijvoorbeeld voortdurend meer dan 500 gram in de zaak, wat niet mag. En, zei de rechter, de coffeeshop had kunnen weten dat de dagelijks ruim 2.500 vooral Belgische en Franse klanten de koopwaar niet direct oprookten, maar exporteerden over de grens.

Dan loopt de redenering ongeveer langs de volgende lijn: Checkpoint overtrad de gedoogregels en kon zich dus niet meer achter dat gedoogbeleid verschuilen. De officier van justitie had dus alle recht om de eigenaar en de medewerkers te vervolgen. En in een rechtszaak blijkt dan dat de coffeeshop ook grote hoeveelheden softdrugs inkocht, vervoerde en verwerkte, waarmee de Opiumwet werd overtreden. Volgens die lijn had de rechter niet anders kunnen oordelen.

Maar omdat de overheid diezelfde organisatie jarenlang heeft geaccepteerd en zelfs gefaciliteerd, krijgen de leidinggevenden en medewerkers van de inmiddels gesloten coffeeshop lage straffen. De gemeente en „voor een deel ook het Openbaar Ministerie zijn verantwoordelijk geweest voor een klimaat waarin Checkpoint ongestoord kon doorgroeien naar de status van de grootste coffeeshop van Nederland en ver daarbuiten.”

Geen van de medewerkers hoeft meer de gevangenis in. Eigenaar Willemsen moet 9,7 miljoen euro aan de overheid betalen. De rechtbank schatte het wederrechtelijk verkregen voordeel op 14,6 miljoen euro en verlaagde dat met eenderde vanwege die faciliterende rol van de overheid. „Zonder dat faciliteren zou het Willemsen niet zijn gelukt deze winsten te maken”, zei de rechter.

Begin jaren negentig kampte Terneuzen met veel illegale drugshandel, ook harddrugs. Een succesvolle oplossing daarvoor bleek het gedogen van twee coffeeshops in de stad, waaronder Checkpoint. De gemeente hielp de coffeeshop in 2005 aan een groot pand aan de rand van Terneuzen, met een grote parkeerplaats. De gemeente plaatste officiële blauw en witte wegwijzers met daarop ‘coffeeshops’ voor toeristen.

Daarmee overtrad de gemeente zelf de gedoogregels, die voorschrijven dat voor coffeeshops op geen enkele manier reclame mag worden gemaakt.

De coffeeshophouder besprak met de burgemeester de criminaliteit aan de achterdeur. Correspondeerde met de Belastingdienst over de voorraden in de opslagruimten. Al de partijen hielden „elkaar gevangen” en hadden hun eigen belangen om het systeem in stand te houden.

Maar de laatste jaren ging de overheid anders denken over en harder optreden tegen de handel in softdrugs. De rechter zei dat het haar bevreemdde dat toen de gemeente, politie en OM op een dag vonden dat de coffeeshop te groot werd, ze dat niet gewoon aan de eigenaar hebben laten weten.

Lees meer over Checkpoint op nrc.nl/drugsbeleid