In je studeerkamer de wereld bij zijn kladden pakken

Toby Lester: Het vierde werelddeel. Vert. Hans Visserman. Mouria, 519 blz. € 49,95

Tien miljoen dollar telde de Library of Congress, Washington, in 2003 neer voor een oude kaart. Het is de eerste wereldkaart waarop de aanduiding ‘America’ voorkomt en er is maar één exemplaar van bewaard gebleven. Vandaar dat de Amerikanen er zo happig op waren.

Deze zogeheten Waldseemüllerkaart is genoemd naar de Elzasser humanist en cartograaf Martin Waldseemüller die hem met een collega ontwierp. Hij meet 1,40 bij 2,50 meter en verscheen in 1507. Beide geografen produceerden daarbij ook een aardglobe en een begeleidend boekje. Dit is wegens de toenmalige beperkte geografische kennis van de aarde een krachttoer te noemen.

Op grond van de geografische lijsten met zo’n 8.000 plaatsnamen van de Griekse astronoom en geograaf Ptolemaeus en de fragmentarische, elkaar tegensprekende, gegevens waarmee uiteenlopende ontdekkingsreizigers thuis kwamen, moesten zij een coherent beeld van de aarde scheppen. Columbus had nog maar veertien jaar eerder enkele Caraibische eilanden ontdekt die hij voor oostelijke delen van Azië hield. Cabral was veel zuidelijker op de kust van Brazilië gestuit. De Portugezen hadden systematisch de Westkust van Afrika verkend en kenden inmiddels de route via Kaap de Goede Hoop naar India. Maar hoe moest dat allemaal op een kaart worden geprojecteerd? En nog wel op een aardoppervlak dat men consequent veel te klein schatte?

Waldseemüller heeft daar lang mee geworsteld en is de eerste geweest die een embryonaal Amerika ontwierp: een bescheiden Noord-Amerika, een vlekkerig amalgaam van stukjes land en eilanden in het midden, en daaronder een smal continent dat flink ver naar het zuiden doorliep. Dit was de eerste wereldkaart waarin deze nog maar fragmentarisch verkende gebieden opgevat werden als een zelfstandig continent en niet als de uitlopers van China of Japan.

Midden in dat lange, uitgerekte zuidelijke deel plaatste Waldseemüller het woord ‘America’. Eigenlijk had hier ‘Columbia’ moeten staan of ‘Christoforia’ of ‘Genua Nova’, naar de werkelijke ontdekker van Amerikaanse stukken land Christoffel Columbus uit Genua. Maar door ingewikkelde misverstanden ging Amerigo de Vespucci met de eer strijken, al heeft hij dat waarschijnlijk zelf nooit geweten.

De totstandkoming van die Waldseemüllerkaart is de culminatie van het lijvige boek Het vierde werelddeel van de Amerikaanse journalist Toby Lester. Eigenlijk is het boek één lange aanloop op die kaart. Lester vertelt namelijk de hele geschiedenis van de verkenning van de wereld; de geografische theorieën, en de neerslag daarvan in de vorm van kaarten. We lezen over Strabo, Ptolemaeus, Marco Polo en Columbus die wél, en Sint Brandaan en John Mandeville die niet bestaan hebben. We worden onderhouden over de primitieve middeleeuwse OT-kaarten (waar drie continenten Europa, Azië en Afrika met het oosten boven op een cirkelvormige kaart zijn getekend) tot aan de meer realistische pogingen om de wereld op een raster weer te geven en de plaatsen te voorzien van coördinaten.

Het blijft spannende materie waarover de laatste jaren veel is gepubliceerd. Zowel biografieën zoals over Marco Polo, Columbus, Vespucci en Magelhaen als grotere overzichten als Pathfinders van Felipe Fernández-Armesto (Boeken, 04.01.08) of thematisch The Discovery of Mankind van David Abulafia (Boeken, 03.04.09).

Lester schrijft toegankelijk en met groot enthousiasme. Maar zijn boek biedt geen nieuws. Wel is het een onderhoudende introductie op de vroege ontdekking van de wereld, een vaardig vertelde geschiedenis van geleerde monniken, ondernemende zeevaarders en knappe geografen, die in hun studeerkamer wanhopig werden van de baaierd van reisverhalen, mythische overleveringen, bijbelse geografie en klassieke geleerdheid. Feit en fictie waren moeilijk te onderscheiden en empirische controle vanuit de studeerkamer, de kloosterbibliotheek of de kaartenkamer van een handelskantoor was per definitie onmogelijk. Des te knapper dat Waldseemüller deze kaart heeft geassembleerd die ook esthetisch zijn waarde heeft behouden.