Brazilië huilt een beetje om zijn priesters

In het grootste katholieke land ter wereld, Brazilië, is de macht van de kerk erg groot. Een verhaal over misbruik zorgt wel voor ophef, maar niet te veel.

In Arapiraca, in de Braziliaanse deelstaat Alagoas, is het deze maand een bestseller: de dvd van de 82-jarige monseigneur Luiz Marques Barbosa in bed met een 19-jarige misdienaar. Pijnlijke beelden voor de inwoners van het stadje, waar de monseigneur vereerd werd en een school zijn naam draagt.

Op 11 maart vertoonde de Braziliaanse televisie voor het eerst de beelden van Barbosa. In een programma beschuldigen ex-misdienaars hem en twee andere priesters in Arapiraca van seksueel misbruik sinds ze twaalf jaar waren. Daarna kwamen nog enkele misdienaars uit dezelfde parochie naar voren met klachten.

De verontwaardiging in de stad, waar de verdachte priesters als zeer conservatief en puriteins bekendstonden, is groot. Huilende parochianen verschenen op televisie. De lokale politie heeft een speciaal team op de zaak gezet. Maar anders dan in Europa hebben de onthullingen niet geleid tot veel klachten over pedofilie binnen de katholieke kerk.

De dominantie van de katholieke kerk is onmiskenbaar — 73 procent van de 200 miljoen Brazilianen is katholiek. Toch blijft het aantal ontdekte gevallen van misbruik door priesters de afgelopen jaren vooralsnog beperkt. Dat betekent niet dat het minder zou voorkomen. In Brazilië heeft de katholieke kerk bijvoorbeeld geen variant van het Nederlandse klachtenbureau Hulp en Recht.

„Er zijn relatief weinig van dergelijke zaken naar buiten gekomen. Het is onduidelijk wat precies de reden daarvoor is”, zegt Luís Lima, theoloog, verbonden aan de Pontificale Universiteit van Rio de Janeiro. De misbruikzaken in Europa stammen vooralsnog uit het verleden, uit de tijd dat de katholieke kerk nog grote invloed had. Wat dat betreft zou je misschien juist wel meer zaken verwachten in Latijns-Amerika, waar de kerk nogal altijd een machtsinstituut is.

Lima, ook priester, doet onderzoek naar seksuele diversiteit en religie. Op de vraag of mogelijke slachtoffers misschien niet de moed hebben naar buiten te treden, uit schaamte of angst voor represailles, durft hij geen antwoord te geven. Maar ook hij heeft het programma gezien over monseigneur Barbosa en zijn collega’s.

Het televisieprogramma toont hoe de advocaat van de verdachte priesters druk uitoefent op de jongens om de zaak te laten rusten. Hij biedt ze zelfs geld aan. Een van de jongens droeg een microfoontje bij zich en zo hoort de televisiekijker de advocaat ook zeggen dat de affaire tot repercussies kan leiden voor de jongen.

In interviews geven de jongens te kennen dat de priesters hen altijd gedreigd hebben. Ze zouden uit de kerk worden gegooid, met alle gevolgen voor het aanzien van hun families. De 82-jarige Barbosa had er bovendien voor gezorgd dat een van de slachtoffers op een goede school terecht kwam. De jongens durfden jarenlang het verhaal niet te vertellen.

Begrijpelijk, zegt socioloog Luiz Alberto de Souza. Angst voor maatschappelijke reacties en schaamte spelen wel degelijk een rol bij het uitblijven van beschuldigingen tegen priesters. „De kerk is dominant in dit land en in kleinere gemeenschappen heeft de priester vaak een sleutelpositie. Hem aanklagen, doe je niet zomaar”, zegt De Souza, die gespecialiseerd is in religie.

De socioloog heeft recentelijk nog onderzoek gedaan naar priesters en hun affectieve relaties met vrouwelijke parochianen. Ruim 40 procent van de priesters in Brazilië bleek affectieve verhoudingen te hebben of te hebben gehad met vrouwen. Hoe intiem die relaties waren, bleef buiten beschouwing. „Maar het zegt genoeg. De priester is ook maar een mens en het verplicht celibaat werkt niet. Pedofilie is mogelijk een gevolg van deze onderdrukte gevoelens”, zegt De Souza.

Hoe de katholieke kerk met de schandalen omgaat, heeft kritiek opgeroepen. In de Braziliaanse zaak probeerde de verantwoordelijke bisschop, Valério Breda, de affaire aanvankelijk op zijn beloop te laten. Sterker nog: hij was er van op de hoogte dat de advocaat van de priesters de jongens probeerde om te kopen. Pas nadat het verhaal was uitgezonden op tv voelde hij zich genoodzaakt in te grijpen. Barbosa zal zich tegenover justitie moeten verantwoorden, terwijl de andere twee priesters op non-actief zijn gesteld en intern aan de tand zullen worden gevoeld.

Het binnenshuis oplossen, is volgens theoloog Luís Lima, meestal de gewoonte van de katholieke kerk. Soms krijgen de verdachte paters speciale therapieën om te ‘genezen’. Wat verder gebeurt, is dat beschuldigde priesters naar een andere parochie worden gestuurd. Lima zegt: „Maar zo verplaats je het probleem en los je het niet op. In serieuze gevallen is het Openbaar Ministerie de juiste instantie voor dit soort zaken.”