Nabestaande bij misdrijf blijft in de kou staan

Nabestaanden van misdrijf- of verkeersslachtoffers krijgen geen smartegeld, tot onbegrip van experts en Slachtofferhulp Nederland. „Dit is niet uit te leggen.”

„Ze rijden over je kleine teen en je krijgt smartegeld, maar ze rijden je kind dood en je krijgt niets. Ik kan dat mijn studenten niet uitleggen.” Arno Akkermans, hoogleraar privaatrecht aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, noemt het betreurenswaardig dat er in Nederland nog geen regeling bestaat voor de nabestaanden van slachtoffers. „Natuurlijk maken die rotcenten het verlies van je kind niet goed. Maar het is een symbool van erkenning. Nu wordt niet eens hardop uitgesproken dat nabestaanden óók slachtoffer zijn.”

Of er ooit zo’n regeling zal komen, betwijfelt Akkermans. Hij ziet het somber in nu de Eerste Kamer afgelopen dinsdag het wetsvoorstel affectieschade heeft verworpen, dat een schadevergoeding ter compensatie van het verdriet van de nabestaanden regelt. In het voorstel krijgen naasten en nabestaanden van slachtoffers van geweldsmisdrijven of verkeersongelukken een vergoeding tussen de 12.500 en 17.500 euro. De senatoren van CDA en VVD stemden tegen en daarmee sneuvelde het voorstel, dat een lange geschiedenis kent. Politici in Den Haag bogen zich bijna tien jaar over de vergoeding van affectieschade.

„Ik vind het een drama”, verzucht Akkermans, die op verzoek van de Eerste Kamer eind 2008 een rapport uitbracht over de behoeften van nabestaanden op het gebied van smartegeld. „Affectieschade is het domein van het onoplosbare. Deze regeling, met al zijn haken en ogen, was het best haalbare. Ik geef toe, de mensen die kanttekeningen maken hebben best vaak een punt. Maar de huidige situatie is nog veel erger.”

De meest gehoorde kritiek is dat het verlies van een nabestaande niet goed te maken is met geld. Het CDA heeft hiertegen principiële bezwaren. Nabestaanden moeten worden opgevangen door familie, vrienden, buren, collega’s, kerken en lotgenotenorganisaties. Akkermans: „Natuurlijk is dat beter. Maar niet iedereen bevindt zich in zo’n gemeenschap en het een sluit het ander niet uit. Uit ons onderzoek bleek dat nabestaanden denken dat een vergoeding helpt bij de verwerking. Er bestaat ook een stroming die geen geld wil. Dat is een kleine minderheid. En niemand wordt gedwongen om compensatie te vragen.”

Ook Siewert Lindenbergh, hoogleraar privaatrecht aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, is voorstander van een goede smartegeldregeling. „Ouders van vermoorde kinderen krijgen alleen de begrafeniskosten vergoed. Via allerlei ingewikkelde manieren moeten zij vervolgens proberen tóch een schadevergoeding te krijgen. Meestal krijgen ze het deksel op hun neus.”

Een voorbeeld. Na een vermeende aanrijding achtervolgt een woonwagenkampbewoner een auto. De achtervolgde auto botst tegen een boom en drie van de vier inzittenden overlijden. De familie eist 40.000 euro schokschade. Die krijgt zij niet: de Hoge Raad houdt vast aan de eis dat nabestaanden direct met het ongeval moeten zijn geconfronteerd of nadien zelf ernstig ziek zijn geworden. In het wetsvoorstel affectieschade kreeg deze familie wel een vergoeding.

Niet alleen de hoogleraren Akkermans en Lindenbergh zijn teleurgesteld dat de Eerste Kamer het wetsvoorstel heeft verworpen, ook Slachtofferhulp Nederland baalt ervan. „Het voorstel voorziet in een grote behoefte onder nabestaanden en naasten”, reageert directeur Jaap Smit. „Nu blijven de zwaarst getroffen mensen in de kou staan.”

Een van de argumenten van de VVD om tegen het wetsvoorstel te stemmen, dat het bijdraagt aan een „claimcultuur”, snijdt geen hout, zeggen de experts. Lindenbergh: „Vaste vergoedingen zorgen juist dat minder mensen de gang naar de rechter maken. En het gaat om bescheiden bedragen. Het gaat om de erkenning van verdriet, niet om miljoenen euro’s.”

Als je de overheidsbemoeienis weghaalt, zegt Akkermans, dán bevorder je een claimcultuur. Een gesloten kring van gerechtigden dient juist om claims te voorkomen van mensen die verder van het slachtoffer af staan. Ook voor de verzekeraars heeft de regeling voordelen, zegt Akkermans. Het geeft duidelijkheid. „Mensen vinden het ongepast om te discussiëren over de hoogte van de schadevergoeding. Je onderhandelt niet over de ernst van de emotionele schade en de bijpassende vergoeding.”

Een tabel (is het slachtoffer overleden of blijvend invalide en wat is de relatie tussen de nabestaande en het slachtoffer?) heeft iets knulligs, erkent Akkermans. „Maar opnieuw geldt: het is de minst slechte oplossing.”