'Sociale stelsel past niet meer bij de arbeidsmarkt'

Jongeren komen niet aan bod in de discussie over langer doorwerken. Dat moet anders, vindt voorzitter Martin Pikaart van Alternatief voor Vakbond.

De vervroegde pensionering, die de bonden na de grote demonstratie op het Museumplein in 2004 in de wacht sleepten, was de spreekwoordelijke druppel. Martin Pikaart (42): „De rekening voor deze superluxe vutregeling is voor het grootste deel bij de jongeren gelegd. Zij moeten er twintig jaar lang voor betalen, tot 2023”.

Jongeren, zegt hij, krijgen steeds minder sociale bescherming, terwijl ouderen riante regelingen genieten. Ons sociale stelsel past niet meer bij de moderne arbeidsmarkt. Bij de pensioenen worden alle kosten doorgeschoven naar de jonge generatie. „Dat moet veranderen”.

Een jaar na het Museumplein, in 2005, richtte Pikaart het Alternatief Voor Vakbond (AVV) op. Pikaart, wiskundige, had gewerkt bij KPN Research in Essen, bij TNO, de universiteit en was net voor zichzelf begonnen als zelfstandige (zzp’er). Samen met Mei Li Vos, nu PvdA-Kamerlid, en enkele andere academici wilde hij een vakbond voor de ‘ongeorganiseerden’ opzetten: voor jongeren, vrouwen en migranten.

Vos werd de eerste voorzitter. Pikaart volgde haar op. Onbezoldigd, want de jonge vakbond krijgt in tegenstelling tot andere bonden geen subsidie van de overheid. De verandering van het sociale stelsel die de AVV nastreeft, moet volgens Pikaart beginnen bij het pensioenstelsel. „Dat is niet solidair meer en het systeem staat op instorten.’’

Waarom is het niet solidair meer?

„Er worden kosten doorgeschoven naar de toekomst. De commissie-Frijns, die het beleggingsbeleid van pensioenfondsen heeft doorgelicht, constateert het ook. Gesproken wordt van ‘sinking giants’. Pensioenfondsen met veel oudere deelnemers zijn binnen dertig of veertig jaar leeg. Jongeren, twintigers en dertigers, die nu premie betalen voor deze fondsen, vinden straks lege potten.

„Ik vind het verbijsterend dat gepensioneerden die een half procent compensatie voor inflatie missen, veel misbaar maken en deze jongeren niet beseffen dat ze straks alleen van AOW moeten rondkomen. Wij willen juist zien te voorkomen dat er een strijd van generaties ontstaat en de kloof tussen jong en oud groter wordt. Dat betekent wel dat een dertigjarige van nu over 35 of 37 jaar niet met lege handen mag komen te staan wat zijn bedrijfspensioen betreft.”

Het systeem staat op instorten, zegt u. Maar het ingelegde kapitaal bedraagt nog wel 660 miljard euro.

„Het systeem is niet bestendig voor de toekomst. Dat komt door de vergrijzing. Er komen steeds meer ouderen en minder jongeren die meebetalen. De levensverwachting stijgt onverwacht sneller omdat mensen gezonder leven. Dat kost veel extra pensioen. En tijdens de kredietcrisis is gebleken dat het systeem in toenemende mate kwetsbaar is voor financiële risico’s. Dat wisten we ook al na de dotcomcrisis in 2001, maar de pensioenfondsbesturen hebben verzuimd toen steviger in te grijpen.

„Ook zijn de lusten en lasten niet goed verdeeld. Dat zag je bij het wetsvoorstel voor verhoging van de AOW ook. Iedereen boven 55 jaar werd ontzien. Dat geldt voor allerlei sociaal-economische regelingen.

„Jongeren zijn tegenwoordig veel mobieler op de arbeidsmarkt. Velen worden zzp’er. Maar als iemand tien of twintig jaar als werknemer heeft meebetaald aan het systeem ziet hij er als zzp’er niets meer van terug.”

Wat moet er veranderen?

„Het nut van het twee zuilensysteem met een volksverzekering zoals de AOW, waaraan iedereen meebetaalt, en een werknemerspensioen waarvoor wordt gespaard, heeft zich bewezen. Maar er moet voor jongeren uitzicht zijn op een pensioen. Versobering is onontkoombaar wil je kunnen garanderen dat iedereen nog iets krijgt. De vakbonden en de politiek neem ik kwalijk dat ze te veel met de korte termijn bezig zijn.”

Waar blijkt dat uit?

„Neem de discussie over het optrekken van de AOW-leeftijd naar 67 jaar. Het is vanzelfsprekend dat er langer moet worden doorgewerkt. Iedereen leeft immers veel langer dan toen het systeem werd uitgevonden. Maar dat is systematisch ontkend. Vakbonden hebben voornamelijk oudere leden die snel met vervroegd pensioen willen. En de politiek schuift de bal te makkelijk door naar de sociale partners zodat ze zelf niet hoeft te beslissen.”

Is maatschappelijk draagvlak bij ingrijpende besluiten onbelangrijk?

„Zeker wel. Alleen is het de vraag of de route via de Sociaal-Economische Raad – met bonden, werkgevers en onafhankelijke Kroonleden – de enige manier is om draagvlak te vinden. Er wordt draagvlak gezocht bij organisaties met mensen die vlak voor hun pensioen zitten. Dan laat de uitkomst zich raden. Je moet ook draagvlak zoeken bij jongeren. Alle jongerenorganisaties van politieke partijen waren eensgezind vóór verhoging van de AOW-leeftijd. Ook de jongeren van het vakverbond CNV. Maar ze zijn niet uitgenodigd om hun mening te geven, niet in de SER en niet in de Stichting van de Arbeid, het overlegorgaan van de sociale partners. Het systeem is ondoordringbaar voor nieuwe geluiden.”

U vertegenwoordigt een bond van een paar duizend leden, de FNV ruim een miljoen.

„Dat klopt. En het vakbondslidmaatschap is over de hele linie aan erosie onderhevig. Dat merken alle organisaties. Jongeren hebben het al gauw te druk met hun carrière of een jong gezin. Het huidige systeem is echter ontzettend bevoordelend voor de gevestigde belangengroepen.

„De Brusselse democratie laat zien dat het ook anders kan. De Commissie nodigt afhankelijk van het onderwerp relevante groepen uit die gehoord worden. Dat is een open systeem. Een dergelijke openheid ontbreek hier. Het hele systeem is gesloten en verdraagt geen buitenstaanders. Wij worden op lokaal niveau als AVV zelfs door de traditionele bonden tegengewerkt. Ze proberen ons uit allerlei overlegorganen te weren.

„Daarom zien wij ook niets in zelfregulering wat de pensioenen betreft. Er is door besturen van de pensioenfondsen, dus de werkgevers en werknemers, jarenlang te veel vertrouwd op hoge rendementen van hun beleggingen. Zij hebben dit pensioensysteem opgetuigd en zij hebben laten gebeuren dat het zo is verzwakt.”

Hoe kan het systeem wel verbeteren?

„De deelnemers moeten in de besturen invloed kunnen krijgen op hun eigen geld. Ook moeten er onafhankelijke deskundigen in de besturen komen. Dat kan alleen als de politiek ingrijpt. Zelfregulering werkt niet, dat geldt niet alleen voor de financiële wereld. Alle grote wijzigingen in het pensioensysteem zijn wettelijk afgedwongen nadat er eerst jaren over gesteggeld is met sociale partners. Dat geldt voor de pensioenen van vrouwen, de prijscompensatie voor ‘slapers’ (ex-deelnemers van pensioenfondsen), de medezeggenschap door deelnemers.

„Neem de inspraak van deelnemers, gepensioneerden die, weliswaar vrijblijvend, hun mening mogen geven. Bij grote bedrijfstakpensioenfondsen is van de deelnemersraad een vakbondsraad gemaakt. Leden worden door bonden benoemd. Deelnemersraden moeten formeel het bestuur controleren, maar partijen die bestuurders leveren, leveren ook leden voor deelnemersraden. Er komen geen onafhankelijke personen in. Dat is natuurlijk niet de bedoeling van de wet geweest.

„Wat ons stoort is dat de fondsbesturen de deelnemers jarenlang zand in de ogen hebben gestrooid. Ze hebben mensen dom gehouden en niet verteld wat de enorme risico’s waren die de deelnemers liepen. We hebben een open poldermodel nodig dat in staat is vernieuwingen door te voeren.’’

Aan welke vernieuwingen denkt u?

„De hele sociale zekerheid is te veel op het vaste contract gebaseerd, de vaste arbeidsverhouding die voor veel mensen nooit meer een realiteit zal zijn. Als je een duurzaam sociaal stelsel wilt, ben je beter uit met een aantal relatief eenvoudige basisregelingen die het karakter hebben van een volksverzekering. De AOW is een fantastische volksverzekering waarvoor brede steun bestaat. Alleen op die manier kan de kloof kleiner worden tussen vaste medewerkers en de enorme schare van mensen met een flexibel contract, uitzendwerkers en parttime werkers.

„Het betekent ook minder ontslagbescherming voor ouderen en een betere rechtspositie voor flexwerkers. Vaste werknemers worden nu extra beschermd met een preventieve toets van het arbeidsbureau bij ontslag en met ontslagvergoeding. Het zou eerlijker zijn de flexwerker ook een ontslagvergoeding te geven en de preventieve toets door een achteraf toets te vervangen.”

U wil vernieuwing van het hele poldermodel?

„Het systeem moet worden opengebroken zodat ook andere partijen meepraten en niet alleen de gevestigde orde van werknemers en werkgevers, die uitsluitend voor mensen met een vast contract opkomen. Daardoor worden elke keer de 50-plussers uit de wind gehouden en wordt de rekening bij de jonge generatie ingediend.

„Jongeren zitten nu in de houdgreep van verstarde partijen. Het systeem heeft lang goed gewerkt, maar het is doorgeschoten, waardoor de sociale ongelijkheid groeit.”