De Europese steur sterft uit

Een blikje belugakaviaar kopen? Dat kan, het kost op internet 350 euro voor 100 gram, en wordt voor de liefhebber legaal geïmporteerd uit de Kaspische Zee. Maar de steureitjes komen wel van een vis die ernstig met uitsterven bedreigd is. En dat geldt voor de meeste steuren ter wereld.

Dat laatste blijkt uit een wereldwijd overzicht dat de natuurorganisatie IUCN heeft gepresenteerd, het eerste in veertien jaar. Die organisatie maakt de internationale Rode Lijst, een wetenschappelijk overzicht van bedreigde diersoorten.

Steuren zijn de afgelopen decennia grotendeels verdwenen uit rivieren, meren en zeeën. Van de 27 soorten steur die wereldwijd leven, zijn er 17 „ernstig bedreigd” met uitsterven. Veruit de meeste wilde populaties zijn ingestort; vier van die bedreigde soorten zijn mogelijk al uitgestorven in het wild.

Toen de IUCN de steuren voor het laatst onder de loep nam, in 1996, bleken zes soorten ernstig bedreigd. „En sindsdien is er geen enkele nieuwe maatregel genomen om de dieren te beschermen”, zegt de Amerikaanse bioloog Phaedra Doukakis die meewerkte aan de analyse.

De enige steuren waarvoor het vooruitzicht goed is, leven in Noord-Amerika. De steuren van Europa, Rusland en Azië worden – op een enkele soort na – ernstig bedreigd. Voor verschillende soorten voorspellen de onderzoekers dat ze de komende decennia zullen uitsterven.

Steuren (en de verwante lepelsteuren) zijn primitieve vissoorten; ze bestonden 250 miljoen jaar geleden al.

Twee bedreigingen zijn funest voor deze vissen: overbevissing en vernietiging van hun leefgebied. Steuren zijn gewild om hun kaviaar, maar ook het vlees wordt gegeten. De vangsten van de beluga (Huso huso) in de Kaspische Zee verminderden sinds de Tweede Wereldoorlog met 95 procent. Zulke afnames, en ook sterkere, worden voor veel steuren gemeld.

„Er wordt nog steeds op veel plaatsen gevist”, vertelt Doukakis van Stony Brook University (VS). „Officieel mag dat in Rusland alleen voor wetenschappelijke doeleinden. Maar die vis die voor wetenschappelijke doelen gevangen wordt, komt vervolgens wel op de markt.”

Andere landen, zoals Kazachstan, staan ook de commerciële vangst op steur nog toe.

Dam tussen steur en paaigebied

Vervolg Steur: pagina 8

De meeste kaviaar komt lokaal op de markt, een klein deel wordt geëxporteerd. Er zijn maar twee soorten steur waarvan de export verboden is onder het CITES-verdrag voor handel in bedreigde soorten. Tegenstanders van een verbod voeren aan dat de meeste kaviaar in eigen land geproduceerd wordt.

Veel steuren worden opgevist voordat ze zich ooit voort hebben kunnen planten, want het leven van een steur lijkt op een mensenleven. Neem de Oost-Atlantische Steur (Acipenser sturio). Het is de enige steur die van oudsher in Nederlandse wateren voorkwam. De mannetjes schieten voor het eerst kuit als ze tien jaar oud zijn. De vrouwtjes worden op zijn vroegst in het veertiende levensjaar geslachtsrijp. Die langzame levenscyclus werd de steur in Nederland, en in bijna heel West- en Zuid-Europa al fataal. In de eerste helft van de twintigste eeuw kende het continent nog een actieve steurenvisserij. Het laatste Nederlandse exemplaar werd in 1953 bij Tiel uit de Waal gevist. De laatste wilde, volwassen vissen leven in de rivier de Garonne, in Frankrijk. Sinds 1994 heeft daar geen enkele steur meer gepaaid.

Als een steur eenmaal rijp is voor de voortplanting, blijkt zijn paaiplaats vervolgens vaak verdwenen of vervuild. Steuren, die aan kusten en in riviermondingen leven, trekken honderden kilometers de rivier op om te paaien. „Dan blijkt er opeens een heel grote dam te staan tussen hen en hun paaigebied”, zegt bioloog Doukakis.

De aanleg van stuwdammen – zoals in de Wolga, de Don en de Yangtze – heeft de trek van steuren grotendeels onmogelijk gemaakt; vispassages bestaan niet of nauwelijks. Elders, zoals bij het Aralmeer, is het water verdwenen omdat het voor irrigatie is gebruikt. Verder bedreigt watervervuiling de steur.

Op veel plaatsen worden steuren gekweekt en vervolgens uitgezet. Rond de Kaspische Zee is dat al de praktijk sinds de jaren zestig. Zo wordt de steur kunstmatig in stand gehouden. Die uitgezette vissen planten zich in het wild echter nauwelijks voort. „Het is waarschijnlijk beter”, denkt Doukakis, „om wat te doen aan overbevissing en aan het behoud van paaigronden, dan om de soort met viskweek proberen te redden.”

Voor de steursoort die zestig jaar geleden nog in de Waal zwom, is het daarvoor te laat. In Frankrijk zijn de afgelopen jaren jonge vissen uitgezet, om de laatste wilde populatie te versterken. Volgens plan zijn de eerste vrouwtjes paairijp in 2016. Hun wacht een schone taak: een diersoort redden.

Rectificaties / gerectificeerd

Correcties & aanvullingen

In het artikel Dam tussen steur en paaigebied (dinsdag 23 maart, pagina 8) staat dat mannetjes voor het eerst kuit schieten als ze tien jaar oud zijn. Ze schieten dan geen kuit (eitjes) maar hom (sperma).