De Wagner die Richard Wagners erfenis redde

Wolfgang Wagner wist twee problemen van het opera-festival in Bayreuth op te lossen. Hij ontdeed het van een naziverleden, en hij zorgde voor vernieuwing.

De mythe leefde lang onder ons, tot Wolfgang Wagner gisteren in Bayreuth op 90-jarige leeftijd overleed. Wie ooit Wolfgang Wagner daar in Bayreuth zag, kon menen dat hij zijn grootvader Richard Wagner zelf zag, zó leek diens kleinzoon op hem, met zijn Wagner-neus en zijn witte haren. Het leven van Wolfgang Wagner had raakpunten in drie eeuwen. Wie ter wereld kon hem nazeggen dat zijn grootvader was geboren in 1813, nog voordat Napoleon in Waterloo was verslagen? En Wolfgang Wagner was ook nog de achterkleinzoon van componist en pianist Franz Liszt.

De ooit voor het leven benoemde beheerder van de artistieke Wagnererfenis en het Wagnertheater in de Wagnerstad Bayreuth, leek negentig jaar lang zelfs onsterfelijk. Hij verzette zich dan ook jarenlang tegen een gedwongen aftreden. Als een onverslaanbare mythische Wagnerheld weerstond hij de gemeenteraad van Bayreuth, de Beierse regering en de regering van Duitsland, die zich allemaal wilden bemoeien met de toekomst van het nationale Wagner-erfgoed. In 2001 voorspelde Der Spiegel het definitieve einde: „Die Wagners haben ausgedient – und Bayreuth gleich mit.”

Niets was minder waar. De hele wereld hoopt nog steeds ooit een voorstelling in Bayreuth bij te wonen. Wolfgang Wagner kreeg het voor elkaar dat zijn dochters, de halfzussen Eva en Katharina hem in 2008 opvolgden. Het Wagner-operabedrijf in Bayreuth bleef binnen de Wagnerfamilie en zal worden voortgezet op de ongetwijfeld even omstreden wijze als Wolfgang Wagner het de afgelopen decennia in zijn eentje leidde, sinds in 1966 zijn geniale broer Wieland Wagner overleed.

De opening van de zomerse Wolfgang Wagner Festspiele is sinds lang hét Duitse society-evenement. Het is een bedevaart naar het theater waar Wolfgang zijn gasten persoonlijk ontving, onder hen bondskanselier Angela Merkel. En Wolfgang Wagner kreeg als „een instituut in het Duitse culturele leven” de hoogste officiële onderscheidingen.

Het leven van Wolfgang Wagner, sinds 1951 leider van de Festspiele en zelf regisseur van tal van Wagnerproducties, was op allerlei manieren verbonden met de Duitse geschiedenis. De Beierse koning Ludwig II had daarvoor het fundament gelegd, toen hij het bouw van het in 1876 geopende Wagner Festspielhaus in Bayreuth financierde. Wolfgang Wagner werd op 30 augustus 1919 geboren in Wahnfried, de ook door Ludwig II betaalde villa van Richard Wagner in Bayreuth. Hij was de zoon van Siegfried Wagner en Winnifred Wagner. Zijn Engelse moeder, geboren Williams-Klindworth, was een bewonderaarster van Adolf Hitler. De Führer was een groot liefhebber van het werk van Wagner – vooral van Götterdämmerung, waarin de wereld ten ondergaat. Wolfgang en zijn broer Wieland zaten bij Hitlers bezoeken aan Bayreuth in korte broekjes op schoot bij ‘Onkel Wolf’.

Bijna was Hitler de stiefvader van de Wagnerkleinzoons geweest, zo wil het verhaal. Hitler wilde trouwen met de weduwe Winnifred Wagner om zichzelf in de jaren toen hij nog niet aan de macht was, meer status te verschaffen. Winnifred weigerde dat, maar toen Hitler in de jaren dertig was opgeklommen tot Führer, wilde zij wel met hem trouwen. Toen hoefde het niet meer van hem. Bayreuth, Wagner en de nazi’s zijn in de ogen van velen nog steeds met elkaar verbonden. Wolfgang Wagner weigerde ook openlijk afstand te nemen van de nazistische opvattingen van zijn moeder, die zij nog lang bleef verkondigen.

Na de oorlog werd Bayreuth officieel gedenazificeerd en ontstond Neu-Bayreuth dat onder de artistieke leiding van Wieland en Wolfgang Wagner begon aan een nieuwe, goeddeels abstracte stijl van ensceneren. Die was in lijn met wat de negentiende-eeuwse avant-gardist Richard Wagner ooit zei: „Kinder macht neues!”

De nieuwe Bayreuth-stijl, aanvankelijk met vooral leegte en licht, was internationaal opzienbarend en vaak omstreden. Het publiek in Bayreuth was uiterst conservatief, maar bleef ondanks alles komen, boe roepen en schandalen veroorzaken. Vaak sloeg na enkele jaren de afschuw om in waardering. Zo kreeg de ‘Franse’ uitvoering van Der Ring des Nibelungen, waarmee in 1976 regisseur Patrice Chéreau en dirigent Pierre Boulez de wereldpremière in 1876 herdachten, een applaus van historische lengte.

Wolfgang Wagner, die zelf fraaie, maar nogal behoudende ensceneringen afleverde, was een voortreffelijk festivalleider. Hij haalde tal van zeer uitgesproken regisseurs naar Bayreuth, zoals Götz Friedrich, Harry Kupfer, Werner Herzog, Heiner Müller, Alfred Kirchner, Jürgen Flimm en Christoph Schlingensief. Ook de Deense cineast Lars von Trier mocht van hem een Ring ensceneren, maar die durfde het niet aan.

Wolfgang Wagner was een onverzettelijk man en een goedmoedige liberaal. Zijn dochter Katharina Wagner mocht in 2007 in haar eerste Bayreuth-enscenering in Die Meistersinger von Nürnberg – Wolfgangs lievelingsopera – de Bayreuth-traditie bespotten. Opvolgster Katharina Wagner is al even eigenzinnig: „Ach, wat is een schandaal nog, tegenwoordig?”