Alle dossiers in de versnipperaar

Daarnaast wil het OM een nog zwaardere maatregel.

Het tappen van gesprekken met advocaten en andere vertrouwenspersonen moet onmogelijk worden gemaakt.

Wat hebben de wonderdokter, de zieleknijper, de advocaat en de imam met elkaar gemeen? Deze woorden staan allemaal op een lijst waarmee het Openbaar Ministerie (OM) het grootste onderzoek ooit is gestart. In het hele land worden momenteel miljoenen verslagen van afgeluisterde telefoongesprekken gecontroleerd op gesprekken tussen verdachten en advocaten, dokters of psychiaters.De tapverslagen worden gefilterd op een groot aantal woorden die erop kunnen duiden dat het om zo’n vertrouwenspersoon gaat.

Vervolgens kijkt een medewerker alle treffers na. Gaat het hier om een gesprek dat een verdachte vertrouwelijk zou moeten kunnen voeren met zijn advocaat, tandarts, psychiater, psychiatrische instelling, pastoor of imam?

Het OM heeft een probleem als het antwoord op die vraag ‘ja’ is. Afgeluisterde gesprekken tussen verdachten en vertrouwenspersonen moeten vernietigd worden. Om te voorkomen dat zaken stuklopen bij de rechter, zoals al een aantal keer gebeurde, controleert het OM op dit moment alle lopende onderzoeken en zaken die onder de rechter zijn.

Als er fouten zijn gemaakt, mogen de rechter en de verdachte de inhoud van die gesprekken controleren. Een advocaat kan dan betogen dat het recht op een eerlijk proces van zijn cliënt is geschonden, omdat die zichzelf heeft belast in een afgeluisterd gesprek met zijn advocaat.

De afgelopen jaren is het Openbaar Ministerie in een aantal grote strafzaken op de vingers getikt voor het niet vernietigen van dit soort getapte gesprekken. Zoals in 2007, toen een groep Hells Angels vrijuit ging omdat gesprekken tussen cliënt en advocaat waren uitgewerkt en jarenlang bewaard.

Om uit te sluiten dat dit probleem nog terugkeert, kiest het OM voor de meest rigoureuze maatregel: van alle advocaten, psychiaters, tandartsen en anderen met wie de verdachte vertrouwelijk moet kunnen praten, wordt een aantal nummers geblokkeerd. De tap wordt automatisch gestopt als een verdachte naar zo’n nummer belt. Tenminste, dat is het voorstel van de commissie die onder leiding van de Arnhemse hoofdofficier van justitie Nicole Zandee problemen met het onderscheppen van communicatie onderzoekt.

Het OM gaat met het blokkeren van nummers verder dan het Wetboek van Strafverordening voorschrijft. Dat stelt dat dit soort gesprekken „vernietigd” moet worden als die getapt zijn. „Maar wij willen die gesprekken gewoon helemaal niet horen”, zegt Nicole Zandee.

Met deze regeling zijn niet alle problemen opgelost. Verdachten communiceren ook per e-mail en via chatprogramma’s. Is een verslag dat een advocaat voor zijn cliënt opstelt nog steeds geheim als het als attachment wordt doorgemaild aan andere mensen? Hoe voorkom je dit soort bijvangst?

De Orde van Advocaten vindt het „een gezamenlijke belang” om dit probleem op te lossen, maar ziet nog wel problemen in de uitwerking van de telefoonregeling. Zo worden algemene nummers van advocatenkantoren waar bijvoorbeeld ook fiscalisten werken, niet geblokkeerd. Justitie wil de mogelijkheid houden die nummers te tappen, omdat op dit soort kantoren ook mensen met andere beroepen werken.Het doorkiesnummer van strafadvocaten wordt wel geblokkeerd, maar als die naar buiten bellen via een telefooncentrale gaat dat vaak via het algemene nummer. Zo’n gesprek kan dus alsnog worden opgenomen.

Het OM wil dat advocaten alleen nog zakelijk bellen via de nummers die geblokkeerd zijn. Maar de Orde van Advocaten zegt dat dat niet altijd kan. Bijvoorbeeld als een cliënt uit de gevangenis naar het algemene nummer van kantoor belt. Woordvoerder Wiggers: „Wij gaan niet tegen onze cliënten zeggen: we bellen u terug.”

Binnen enkele maanden wil justitie beginnen met het blokkeren van de nummers waarover geen twijfel bestaat. Ondertussen moet verder gezocht worden naar oplossingen voor de lastiger nummers en telefooncentrales. Maar, zegt Zandee, helemaal uitsluiten dat het mis gaat kun je niet. „Want het is mensenwerk.”

De gesprekken die er tussendoor glippen moeten vernietigd worden. Maar gebeurt dat ook? Frank Paauw is als plaatsvervangend korpschef in Den Haag lid van de Commissie Zandee. „Een gesprek dat vernietigd moet worden, wordt uit elkaar getrokken, digitaal versnipperd, en de kleine onderdeeltjes worden opgeslagen op de server. De computer krijgt de opdracht al die deeltjes te overschrijven. Dat gebeurt at random zodra nieuwe informatie wordt opgeslagen.” Is er dan sprake van vernietiging zoals de wet dat bedoelt? Paauw vindt dit een semantische discussie. „Het is ondenkbaar dat zo’n gesprek hersteld kan worden.”

Eind dit jaar verwacht het OM te kunnen vertellen hoeveel gesprekken er landelijk zijn uitgewerkt terwijl dat niet had gemogen. Het parket in Utrecht liet al zo’n scan uitvoeren over de periode januari 2005-juni 2009. Daarvoor werden 1,4 miljoen gesprekken gescand op advocaten, artsen of hulpverleners. Er bleken er 3.200 in te zitten. Die zijn vernietigd.

Bij de schoningsoperatie die nu in het hele land wordt uitgevoerd (‘de zeef van Zandee’) wordt niet gekeken naar onderzoeken die geseponeerd zijn of afgerond met een vonnis – wellicht een veroordeling. „Als je in mijn hart kijkt, zou ik dat wel willen”, zegt Nicole Zandee, „maar dít is al zo’n enorme operatie.”