In slaap sussen van cellen wordt nieuwe kankertherapie

Een eiwit dat cellen zelf maken, kan een nog sluimerende kankercel omzetten in een levensbedreigende kankercel. Het gaat om het eiwit Skp2. Wordt dat geblokkeerd, dan kunnen die kwaadaardige kankercellen terugkeren in hun Doornroosjetoestand. De blokkade lukte met een molecuul dat wellicht tot kankermedicijn kan uitgroeien. Skp2 is een eiwit dat in lage concentraties de sluimertoestand laat voortbestaan, maar in hoge concentraties de cel wekt en tot celdeling stimuleert. Er zijn inmiddels meer eiwitten (CDK2, PTEN) ontdekt die, vaak in combinatie, de sluimertoestand in de cel regelen (Nature, 18 maart).

De lichaamscel die in ruststoestand (senescence) wordt gebracht is de laatste vijf jaar steeds meer onderkend als een verdedigingsmechanisme van het lichaam tegen kanker. De afgelopen jaren zijn de moleculaire mechanismen die de sluimertoestand veroorzaken en in stand houden grotendeels ontrafeld. Onderzoekers spelen nu met het idee om kankercellen die uit senescence zijn ontwaakt en kwaadaardig groeien terug te brengen in de sluimertoestand. Het zou een nieuwe kankertherapie zijn.

Cellen hebben een controlemechanisme dat tijdens het begin van de celdeling beoordeelt of er DNA-schade is en of het mogelijk is die te repareren. Twintig jaar geleden werd duidelijk dat een cel waarin de schade te groot wordt zichzelf het pad van de geprogrammeerde celdood (apoptose) op kan sturen.

Later kwam daar de permanente rusttoestand als tweede beschermingsmechanisme naast te staan. Het was al enkele decennia bekend dat cellen in een toestand terecht kunnen komen waarin ze wel blijven leven (hun stofwisseling is in stand) maar niet meer kunnen delen. Het was gezien bij pogingen om menselijke cellijnen in het lab te kweken, maar die delingen stopten vaak zonder dat de cellen direct dood gaan.

Onderzoekers van het Nederlands Kanker Instituut behoorden tot de eersten die in 2005 lieten zien dat de sluimertoestand een rol speelt bij het ontstaan van kanker. Cellen waarin door DNA-mutaties kankerveroorzakende genen (oncogenen) actief worden raken blijken vaak in een sluimertoestand te raken. Hetzelfde overkomt cellen waar kankeronderdrukkende genen (tumorsuppressorgenen) door mutaties wegvallen. Het afweersysteem ruimt veel van die sluimercellen op, wat de tot nu toe slecht verklaarde rol van het afweersysteem bij kanker verduidelijkt.

Wim Köhler