'Het past niet dat Duitsland de eerste viool speelt'

Duitsland neemt te weinig het voortouw in Europa, menen critici. Directeur Perthes van de grootste denktank zegt dat zijn land alleen co-leider kan zijn.

Het blijft tobben met het Duitse leiderschap in Europa, althans in de visie van de Angelsaksische publieke opinie. Kredietcrisis, Afghanistan, eurocrisis – Duitsland doet te weinig, is een veelgehoorde klacht. Het land zou daadkrachtiger moeten handelen en zich politiek geprononceerder moeten opstellen.

Veelzeggend was een recent omslagartikel van het Amerikaanse tijdschrift Newsweek, dat de samengevouwen handen van de Duitse bondskanselier liet zien, met daaronder de kop ‘Wachten op Merkel’. Ook menig Europeaan roept als de golven hoog gaan, zoals nu met de eurocrisis: „Waarom geeft Duitsland als grootste en economisch belangrijkste EU-land geen leiding?”

Volker Perthes begrijpt die vragen, maar hij hoopt dat het nooit zover komt dat Duitsland nog eens een geheel zelfstandige en alleen leidende rol in Europa of de wereld speelt. Perthes (51) is directeur van de Stiftung Wissenschaft und Politik in Berlijn, de grootste politieke denktank van Europa en de invloedrijkste van Duitsland op het gebied van buitenlands- en veiligheidsbeleid. Over beide thema’s brengt zijn onafhankelijke stichting adviezen uit aan regering en Bondsdag, het Duitse parlement.

Wat is er verkeerd aan een leidende rol voor Duitsland in Europa als de tijden daar om vragen?

„Het past niet in de naoorlogse politieke cultuur van de Bondsrepubliek om de eerste viool te spelen. Dat heeft met de Tweede Wereldoorlog te maken. Duitsland mag zelfs niet de schijn wekken dat het door z’n grootte of economische slagkracht de leiding in de Europese Unie nastreeft. Zoiets zou, uiteindelijk, door de buurlanden niet worden geaccepteerd.”

Ligt dat nog zo gevoelig? De oorlog is 65 jaar voorbij.

„De gevoeligheid neemt af. De derde naoorlogse generatie is inmiddels politiek actief, maar de Duitse oorlogsmisdaden zullen als achtergrondthema in de buitenlandse politiek nog lang aanwezig blijven. Om soms ineens weer op de voorgrond te worden geplaatst. Een paar weken geleden, toen een Duits weekblad Griekenland kennelijk wegens de euro beledigd had, rakelden Griekse politici de Duitse overval op Griekenland en de herstelbetalingen op. Er is geen politicus in Duitsland die dat wil provoceren. Duitsland zal, mocht het eenzijdig leiding willen geven, vroeg of laat om historische reden tot de orde worden geroepen.”

Met andere woorden: Duitsland moet zich tot in lengte van dagen gedeisd houden?

„Ik zie het zo: Duitsland mag en moet met initiatieven komen. Het moet discussies aanzwengelen en concretiseren. Maar vooral samen met de Europese partners. Duitsland moet co-leiderschap tonen, zonder zichzelf teveel op de voorgrond te dringen. Een goed voorbeeld daarvan is de Duitse suggestie om een Europees Monetair Fonds op te richten. Ander voorbeeld is het Europese beleid inzake Iran, waarin Duitsland samenwerkt met Frankrijk en Groot-Brittannië. En, niet in de laatste plaats, de initiatieven die de Duitse regering ontplooit richting Rusland. De Duitse minister van Buitenlandse Zaken, Guido Westerwelle, heeft dat laatst nog eens onderstreept. Samen met de NAVO en de EU-partners wil hij werken aan betere Europees-Russische betrekkingen. Dat is wat ik met co-leiderschap bedoel.”

Is bondskanselier Merkel te afwachtend? Ze lijkt iedere suggestie voor leiderschap van Duitsland af te wijzen. Is ze een slow motion kanselier, zoals Newsweek schreef?

„Op dat laatste ga ik niet in. Wat het eerste betreft: Merkel is met haar terughoudendheid voor Duits leiderschap in de traditie getreden van alle bondskanseliers voor haar. Van Gerhard Schröder tot Konrad Adenauer. Ze heeft misschien een andere stijl van leiding geven dan haar voorganger, die nog wel eens met z’n vuist op tafel sloeg. Maar wat voor haar telt, is het resultaat.”

Toch blijf je met het idee zitten: Duitsland doet z’n belangen tekort door zich zo bescheiden op te stellen.

„Dat is een belangrijk punt. Ik vind dat Duitsland best scherper z’n belangen mag definiëren. We zijn daarin tot nu toe te terughoudend geweest, en dat is eveneens historisch bepaald. Het is eerlijker als je, in dialoog met je partners, afbakent wat jouw belangen zijn. Want natuurlijk bestaat er zoiets als de Duitse belangen. Bij de eurocrisis zijn dat bijvoorbeeld de schulden die de Duitse banken in Griekenland hebben uitstaan.”

Waarom heeft Duitsland als grootste land van Europa niemand naar voren geschoven voor de leidinggevende functies die nu Herman Van Rompuy en Catherine Ashton in de EU bekleden?

„Dat had van mij best mogen gebeuren. De naam van Frank-Walter Steinmeier circuleerde [oud-minister van Buitenlandse Zaken in het eerste kabinet van Merkel – red.], maar vooral buiten Duitsland. Persoonlijk betreur ik het dat ons land op dit niveau niemand heeft voorgedragen. Dat had onze belangen beslist gediend.”