De auto is politiek onaantastbaar

Of het nu tolpoortjes zijn of een heffing op aantal gereden kilometers, op het rekeningrijden rust geen zegen. De vraag is of het er ooit komt. „Geen partij wil de automobilist pesten.”

Camiel Eurlings (CDA) kwam verder dan al zijn voorgangers. Maar ook hij zag zijn plan voor rekeningrijden voortijdig sneuvelen. Donderdag besloot nota bene zijn eigen partij de stekker uit het project te trekken. De felle weerstand in de samenleving tegen de kilometerheffing lijkt de belangrijkste reden voor de draai van het CDA. Met de landelijke verkiezingen in aantocht is het verstandig goed naar de kiezer te luisteren.

De voorstanders in de Tweede Kamer van de kilometerheffing waren woedend op CDA’er Ger Koopmans, die de boodschap bracht. „Ik ben verbijsterd”, aldus Ernst Cramer (ChristenUnie). „De heer Koopmans is de weg kwijt”, vond Lia Roefs (PvdA). „De steun van de afgelopen drie jaar was niet meer dan een lippendienst”, zei Ineke van Gent (GroenLinks). Demissionair premier Balkenende zei gisteren na afloop van de ministerraad nog steeds achter het voorstel te staan. „Wie zich keert tegen het beprijzen van gereden kilometers, zal met alternatieven moeten komen”, zo zei hij.

Maar met de draai van het CDA is er nu in de Tweede Kamer geen meerderheid meer voor het belangrijkste project van Eurlings uit de afgelopen drie jaar. De afgelopen decennia sneuvelden al vaker voorstellen voor een vorm van rekeningrijden, zoals in de jaren negentig de gewraakte tolpoorten van Tineke Netelenbos (PvdA). Het roept de vraag op of een dergelijk electoraal gevoelig project, waarvan de uitwerking en invoering jaren kost, ooit de eindstreep zal halen. Zeker nu kiezers tegenwoordig sneller dan ooit overstappen naar een andere partij.

„Cru gezegd: het is lastig dat er elke vier jaar of eerder verkiezingen zijn”, zegt vervoerseconoom Erik Verhoef van de Vrije Universiteit in Amsterdam. „Voor sommige dossiers is nu eenmaal een langere adem nodig.” Juist bij omstreden onderwerpen als de kilometerheffing en de hypotheekrenteaftrek is die er niet. Verhoef: „In hun hart weten politici wel dat het zo niet langer kan, maar het is niet handig om dat te zeggen. Je wint er geen stemmen mee.”

De auto staat ergens in de top van de lijst met gevoelige onderwerpen. „Het electoraat loopt achter de auto aan, dus geen partij wil de automobilist pesten”, zegt historicus Vincent van der Vinne, van wie deze week het boek De autoproblematiek in Nederland uitkwam.

De auto is volgens hem de afgelopen decennia verworden tot een soort grondrecht: iedereen meent er recht op te hebben. Het geeft status. „De directeur rijdt in een BMW, de koffiejuffrouw in een Suzuki. De auto bepaalt je eigenwaarde en hoe anderen tegen je aan kijken. Je bent wat je rijdt.”

Volgens Van der Vinne zal daarom elk wetsvoorstel ter verhoging van de autokosten om de mobiliteit terug te dringen door de samenleving worden afgewezen. Daarmee is de auto politiek onaantastbaar geworden. Zo nam de VVD de kilometerheffing op in het verkiezingsprogramma van 2006, maar is de partij nu tegen.

Naast de macht van het autorijdend electoraat kende de kilometerheffing andere problemen. Zo mochten allerlei partijen in de adviescommissie-Nouwen hun zegje doen. Vervoerseconoom Verhoef: „Dat maakte het systeem zeer complex.” Ook heeft de overheid onvoldoende uitleg gegeven over de bedoeling van het systeem en de effecten ervan, zegt Verhoef. „En dan heb je nog de groeiende groep mensen die de overheid sowieso wantrouwt. Dat helpt ook niet bij dit soort onderwerpen.”

Toch komt er ooit een systeem van kilometerbeprijzing, denkt Bert van Wee, hoogleraar transportbeleid aan de TU Delft. Het is ook gelukt in landen zoals Engeland (Londen) en Zweden (Stockholm). „In Londen was de congestieproblematiek zo groot dat lopen soms sneller ging dan met de auto. Wij moeten nog meer de fileproblematiek ervaren voordat er bij ons consensus zal ontstaan.” Verhoef: „Het gevoel van urgentie moet groter worden. We horen nu geen berichten meer over nieuwe filerecords.”

ANWB-directeur Guido van Woerkom zegt dat het zich moeilijk laat raden welke vorm van beprijzing er zal komen, en het tijdstip waarop. Hij vreest voor tolpoorten. „Dat is de makkelijke, risicomijdende weg. Maar ik zie die wel op ons afkomen.”

Bert van Wee stelt dat uit wetenschappelijke literatuur blijkt dat juist beprijzing veruit het meest effectief is om files te verminderen. Het leidt ook tot een beter milieu. In het buitenland werd dan ook met veel interesse naar Nederland gekeken. „Misschien ontstaat daar straks een goedwerkend systeem dat wij kunnen overnemen.”

Directeur Mirjam de Rijk van de stichting Natuur en Milieu verwacht dat lokale overheden nu zelf maatregelen gaan nemen omdat steden problemen hebben met hun bereikbaarheid en moeten voldoen aan Europese regels voor schone lucht. Die lokale vormen van tolheffen vreest De Rijk niet. „Daar kun je het ook best goed mee regelen.”