Waak voor zonnebrillen

‘Gasverlichting is de beste nachtelijke politie.” Met deze uitspraak bewees de Amerikaanse filosoof Ralph Waldo Emerson in 1860 dat hij begreep dat mensen zich in het donker niet van hun beste kant laten zien. Dat heeft niet zozeer te maken met de duisternis zelf, maar met de anonimiteit die de duisternis creëert. Die anonimiteit verleidt tot wandaden. Wonderlijk genoeg zit dit verband tussen duisternis en anonimiteit zo bij mensen ingebakken, dat ze zich soms ook ten onrechte anoniem wanen. Dat bleek uit de experimenten waarover Chen-Bo Zhong van University of Toronto onlangs in Psychological Science schreef.

Voor zijn eerste experiment deelde Zhong een groep proefpersonen in tweeën. De ene helft zat in een ruimte met twaalf lampen, de andere helft moest het met vier lampen doen. De proefpersonen kregen ieder een vel met puzzels en een envelop met geld. Na vijf minuten mochten ze, zonder dat iemand daarop toekeek, voor elke opgeloste puzzel 50 cent uit de envelop halen en mee naar huis nemen. De rest van het geld moesten ze teruggeven. Proefpersonen in de slecht verlichte ruimte bleken aanzienlijk vaker te liegen over hun prestaties dan de proefpersonen in de goed verlichte ruimte. Omdat de mate van anonimiteit niet verschilde tussen de lichte en de minder lichte ruimte, moet het volgens Zhong aan de duisternis zelf hebben gelegen. Alleen de hoeveelheid licht kan er dus al toe leiden dat mensen vals gaan spelen. Zhong noemt dit effect illusionary anonymity.

Om helemaal zeker van zijn zaak te zijn, deed Zhong nog een experiment. Daarin was de hoeveelheid licht in de ruimte steeds hetzelfde, maar kreeg de ene groep proefpersonen een zonnebril op terwijl de andere groep een bril met gewone glazen kreeg. Allemaal speelden ze een dictator game: ze kregen 6 dollar en mochten zelf bepalen hoeveel ze aan een anonieme ontvanger wilden geven met wie ze geen direct contact hadden. De zonnebrillen bleken, zoals Zhong had verwacht, gemiddeld bijna 1 dollar minder weg te geven dan de gewone brillen.

De les? Doe geen zaken in slecht verlichte kroegen. En vraag voor het begin van de onderhandelingen altijd aan je zakenpartner of hij zijn zonnebril af wil zetten.

Rik Kuiper & Tonie Mudde

C.B. Zhong, V.K. Bohns, F. Gino, ‘A good lamp is the best police: darkness increases dishonesty and self-interested behavior’, in Psychological Science, published online 29 January 2010