Schandaal rond de Italiaanse derivatencontracten ongelegen

Weer een dag, weer een nieuw derivatenschandaal. Vier buitenlandse banken – DePfa, Deutsche Bank, JPMorgan en UBS – worden in Italië aangeklaagd wegens fraude bij een derivatencontract rond een obligatietransactie voor de gemeente Milaan. De transactie moest de stad geld besparen, door een vaste rente om te zetten in een variabele rente. Maar Milaan denkt juist een verlies van 100 miljoen euro te hebben geleden.

Aandeelhouders van de betrokken banken hoeven zich misschien voorlopig nog niet al te veel zorgen te maken. Om te beginnen zullen de zaken – één strafrechtelijke en één civielrechtelijke – zich waarschijnlijk lang voortslepen, en als er beroep wordt aangetekend zelfs nóg langer. Maar de bedragen waar het om gaat zijn ook niet bepaald zorgwekkend. Milaan eist in de civiele zaak 239 miljoen euro van de banken. De firma’s hebben al 56 miljoen euro bij de autoriteiten gedeponeerd. Zelfs als ze schuldig worden bevonden en de zaak in hoger beroep verliezen, is het onwaarschijnlijk dat ze Italië uitgejaagd zullen worden. De mogelijke gevolgen van de strafzaak zijn moeilijker in te schatten.

Maar door deze affaire is de druk op de zakenbanken rond hun gebruik van derivaten wél weer verder toegenomen, na de recente controverse over door Goldman Sachs georkestreerde derivatentransacties ten bate van Griekenland. In dat geval heeft Goldman niets illegaals gedaan en was er sprake van volledige instemming van de cliënt.

De Italiaanse rechtszaak zal tevens als testcase dienen voor de verkoop van derivaten aan gemeenten – een omstreden kwestie in het land. Italiaanse steden en publieke lichamen hebben in totaal voor zo’n 2,5 miljard euro aan verliezen geleden door soortgelijke renteconstructies, aldus de Italiaanse centrale bank. Die verliezen zouden kunnen toenemen als de rente stijgt. Er zijn al andere zaken tegen de banken aangespannen. Dat een rechter in het financiële hart van Italië vier grote financiële firma’s terecht laat staan, zal andere mogelijke klagers tot actie kunnen aanzetten.

De affaire zou uiteindelijk kunnen uitdraaien op een geschil over de kleine lettertjes in de derivatencontracten, waarin waarschijnlijk veel beschermingsclausules vermeld staan. Maar een zaak waarbij grote zakenbanken in de verdediging worden gedrukt over derivatentransacties waarvan publieke lichamen de dupe zijn geworden, had nauwelijks op een slechter tijdstip kunnen komen.