In 'Gen voor geluk' schuilt het geluk in de overpeinzing

Richard Powers: Gen voor geluk (Generosity). Vert. Jan Pieter van der Sterre. Contact, 399 blz. € 34,95.

Fictie is verouderd en door de techniek ingehaald. Dat is de overtuiging van Russell Stone, de 32-jarige gefrustreerde schrijver in Gen voor geluk. In elke roman valt het op als daarin het failliet van de literatuur wordt afgekondigd. Maar dat geldt nog meer in het geval van Richard Powers. In de romans van deze Amerikaan wordt namelijk steevast een loopgravenoorlog gevoerd tussen de wetenschap en de kunst, het stoffelijke en het onzegbare, feit en fictie.

Dit keer lijkt de literatuur de strijd vroegtijdig te hebben verloren. In de nieuwste roman van Powers heeft de verteller zelfs het fictieve handboek Breng leven in uw tekst van Frederick P. Harmon nodig om zijn verhaal te structureren. Met enige regelmaat breekt de verteller in op de vertelling om een plotwending te verklaren aan de hand van Harmon. Wanneer twee politieagenten hun intrede doen, is die scène ‘louter door iemand bedacht om de actie op te voeren’.

Maar die nadruk op het fictionele karakter van de roman, en alle schrijfconventies die daarbij komen kijken, blijkt na verloop van tijd ook de wetenschap te treffen. Stone geeft in Chicago een schrijfcursus aan enkele studenten, onder wie de Algerijnse Thassa Amzwar. Zij maakte de burgeroorlog in het Noord-Afrikaanse land mee en verloor jong haar beide ouders. Toch blijkt Amzwar een lichtvoetige vrouw, die een ongerijmde levensvreugde aan de dag legt.

Net als anderen raakt Stone in de ban van Amzwar. Tegelijk vraagt hij zich af of zij mogelijk lijdt aan een vorm van posttraumatische-stress- stoornis. Op internet duikt hij zelfs de term hyperthymie op, ofwel: ziekelijk gelukkig. Maar de Algerijnse verzet zich tegen zijn poging haar te diagnosticeren en haar zo ongevaarlijk te maken.

Een vergelijkbare poging waagt iemand aan de andere zijde van dit typische Powers-spectrum. Volgens de geneticus Thomas Kurton is geluk een kwestie van chemie. Hij wil Amzwar daarom aan onderzoek onderwerpen om de genetische basis van gelukzaligheid bloot te leggen. Exemplarisch is hoe Powers de wetenschapper beschrijft wanneer deze voor het eerst oog in oog staat met deze unieke casus: ‘Er loopt kippenvel over Kurtons nek – pilo-erectie, opzwelling tegen gevaar –, een archaïsche reflex die werd geplagieerd door dat derivaat waarvan geen overlevingswaarde bekend is: ontzag.’

Maar de essentie van het leven blijft buiten het bereik van zowel de literatuur als de wetenschap. Het streven van de geneticus naar ‘geluk voor iedereen’ verbindt Powers aan het verlangen van de lezer naar een happy ending. Beide ambities eindigen als onwaarachtige reconstructies van de werkelijkheid. Russell Stone, van wie steeds meer wordt gesuggereerd dat hij de verteller is van de roman, haalt een Algerijnse schrijver aan, die ooit stelde: ‘Zwijg of zeg het onzegbare.’ Stone heeft de sterke neiging om het bij dat eerste te laten.

Zoals altijd prikkelt Powers ook in zijn laatste roman tot stevig nadenken. Hij bevraagt naast het bovenstaande ook de marktwerking in de wetenschap, de openhartigheid van het internettijdperk, de dominantie van de media en de Amerikaanse schrijfindustrie. Toch is dit voor zijn doen een veel minder geslaagde roman. Inhoudelijk zit het goed, maar een overtuigende literaire verbeelding heeft hij niet weten te vinden. Zo zijn de personages maar moeilijk invoelbaar.

Dat gevaar dreigt altijd in een ideeënroman, maar het is een manco dat hier verbaast, omdat Powers dit met gemak wist te mijden in zijn erg sterke vorige roman, The Echo Maker. Ook lukt het Powers lange tijd niet de twee contrasterende verhaallijnen soepel aan elkaar te binden. Zijn vaste methode om twee wereldbeelden aan de hand van twee personages met elkaar te confronteren, lijkt sleets te zijn geworden. Bovendien helpt het de leesbaarheid niet dat de stilistische trefzekerheid van de Amerikaan verloren raakt in deze Nederlandse vertaling. De meerwaarde van Gen voor geluk zit vooral in de overpeinzing na het dichtslaan.